دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٨١٩
بدیعی سمرقندی ، مولانا یوسف ادیب و سخنور قرن نهم . در اَنْدِجان زاده شد و در همانجا به نوجوانی رسید (خواندمیر، ج ٤، ص ٣٣٧؛ واله داغستانی ، گ ٥٣ ر) ازینرو عده ای از معاصران او را بدیعی اندجانی خوانده اند (نفیسی ، ج ١، ص ٣٢٣؛ خیامپور ذیل «بدیعی اندجانی »). در نوجوانی به سمرقند رفت و به تحصیل فنون ادبی پرداخت (خواندمیر، همانجا) و در همانجا با مولانا صفایی ، همشهریِ شاعرش ، آشنا شد (واله داغستانی ، گ ٥٣ پ ). پیوند دوستانه اش با صفایی ، به حدّی عمیق بود که ظریفانِ هرات بدیعی را، به تخلص و شهرت ، صفایی می خواندند و او از این نسبت می رنجید (امیر علیشیر نوایی ، ص ٤٨، ٢٢٢؛ نیز رجوع کنید به واله داغستانی ، همانجا؛ این روش نامگذاری در خصوص دوستانی که یکی کمسالتر از دیگری باشد تاکنون در میان هرویان رایج است ). او از خردسالی به شعر و شاعری روی آورد. هرچند امیرعلیشیر نوایی (ص ٤٨) اشعار خردسالیش را خام و ناپخته می داند، پس از وقوف به فن شعر و عروض ، شعرش پخته و مقبول شده است (خواندمیر، همانجا). بدیعی در عهد بایسنغر * (٧٩٩ـ٨٣٧) به هرات رفت و در زمرة سخنوران مقرّب او درآمد (دولتشاه سمرقندی ، ص ٣١٠؛ خواندمیر، همانجا) و به قولی صاحب صلاحیت شد (امیرعلیشیر نوایی ، همانجا). او به فن معمّا، از فنون رایج ادبی آن عصر، تسلّط کامل داشت و در تبیین قواعد معمّا نیز رساله ای تألیف کرده است که معاصرانش آن را مفید دانسته اند (همان ، ص ٤٩؛ واله داغستانی ، همانجا؛ خواندمیر، همانجا). علاوه برآن ، تتبّعش از قصیدة مرآة الصفاء نیز مشهور است (امیر علیشیر نوایی ، ص ٢٢٢؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ١، ص ١٣١). او در اواخر عمر به سرخس رفت و در ٨٩٧ در همانجا درگذشت و در خانقاه مزار بابالقمان سرخسی دفن شد (خواندمیر، همانجا؛ امیرعلیشیر نوایی ، همانجا). ازینرو بعضی از متأخران او را به آن شهر منسوب کرده و بدیعی سرخسی خوانده اند (واله داغستانی ، همانجا).
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) امیرعلیشیر نوایی ، تذکرة مجالس النفائس ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٢٣ ش ؛
(٣) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٤) عبدالرسول خیامپور، فرهنگ سخنوران ، تبریز ١٣٤٠ ش ؛
(٥) دولتشاه سمرقندی ، کتاب تذکرة الشعراء ، چاپ محمد رمضانی ، تهران ١٣٣٨ ش ؛
سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر
(٦) فارسی در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
علیقلی واله داغستانی ، ریاض الشعراء ، نسخة خطی کتابخانة ملی ملک ، ش ٤٣٠١.
/ نجیب مایل هروی /