باجگیران ، بخش و شهری در خراسان .

١) بخش باجگیران . در شهرستان قوچان در شمال استان خراسان واقع است . مشتمل بر دهستان دولتخانه . (سابقاً دهستانهای اوغاز، پیچرانلو، جیرستان و قوشخانه تابع آن بود). از شمال به جمهوری ترکمنستان ، از مشرق به شهرستان درگز (بخش نوخندان )، از جنوب به شهرستان قوچان (بخش مرکزی ) و از جنوب غربی و مغرب به شهرستان شیروان محدود است .

در شمال آن رشته کوههای کم ارتفاعی قرار دارد. مرتفعترین قله های آن بوزین با ٧٠٥ ، ٢ متر در کوهستان کُنْجوخُورْ و یاتاغ با ١٢٠ ، ٢ متر در کوهستان آسیازو است . کوه آغ کمر (مرتفعترین قله ٥٠٠ ، ٢ متر) و کوه منفردرضا (مرتفعترین قله ٩٤٠ ، ٢ متر) در شمال شرقی آن واقع است . اراضی آن با رودهای دایمی میان سو، قرق دره و آسیازو (سرچشمه از کوههای آسیازو) و چند رود فصلی و چشمه و چاه عمیق آبیاری می شود. رودهای دایمی آن پس از پیوستن به هم با نام رود شیرین به رود اترک * می ریزد. درختان زبان گنجشک ، اُرْس ، پسته وحشی و همچنین آنغوره ، شاه تره ، کاکوتی ، گل ختمی و گل گاوزبان در آن یافت می شود.

محصولات آن گندم دیم و تره بار بویژه سیب زمینی است . دامداری نیز دارد و فرآورده های دامی آن روغن و پشم گوسفند است . صنایع دستی باجگیران و قالی بافی با طرح ترکمنی و نقش یعقوب خانی و نیز طرح کردی با نقشهای خشتی و گلدار است .

در دوره قاجاریه در ١٣١٤ و ١٣١٨، باجگیران به صورت باژگیران و باجگیران هم ضبط شده است (توحدی ، ج ٣، ص ١٤٥، ١٥٦). در همین دوره طایفه زیدانلو با ٠٠٠ ، ٢ شتر کالار از قوچان به باجگیران حمل می کردند و از آنجا به عشق آباد می بردند (توحدی ، ج ٢، ص ١٨١) تا از آنجا از طریق راه آهن ماوراء خرزبه روسیه فرستاده شود. خط آهنی که از کراسنوودسک ، واقع در ساحل شرقی بحرخزر، آغاز می شد به عشق آباد می رسید و از عشق آباد از طریق قوچان ( باجگیران ) به راههای ایران می پیوست (جمالزاده ، ص ٤٥). در همان دوره طوایف سیوکانلو و پهلوانلو نیز در آن منطقه زندگی می کردند (توحدی ، ج ٢، ص ١٥٤ـ١٥٥،١٦٩).

اهالی آن پیرو مذهب شیعه اثنی عشری هستند و به فارسی و کُردی با لهجة قوچانی سخن می گویند. در ١٣١٦ ش ، طبق قانون تقسیمات کشوری بخش باجگیران در شهرستان قوچان تشکیل شد و در قانون تقسیمات کشوری ١٣٦٦ ش همچنان تابع شهرستان قوچان باقی ماند.

٢) شهرباجگیران (جمعیت طبق سرشماری ١٣٦٥، ٨٥٤ تن ). مرکز بخش ، در ارتفاع ١٦٢٠ متری از سطح دریا در شمال غربی کوه سَمْخُل (مرتفعترین قله ٢٦٠ ، ٢ متر) واقع است . دره های کوه سَمْخُل دارای مرغزار و جنگل است و در ٧٨ کیلومتری شمال شهر قوچان و دو کیلومتری جنوب مرز ایران و جمهوری ترکمنستان قرار دارد. گاهی دمای آن در تابستان به ٣٥ درجه و در زمستان ١٢ درجه زیر صفر می رسد. میانگین بارش سالیانة آن ٢٤٠ میلیمتراست .

در دوره قاجاریه این شهر به همت حاج علی اوغازی احداث شد که محل زمستانی کُردهای کوم کیلانلو بود (توحدی ، ج ٢، ص ١٨٧) در ١٠ اردیبهشت ١٣٠٨ زمین لرزه ای شمال شرقی ایران و ترکمنستان را لرزاند که براثر آن خانه های باجگیران آسیب دید (امبرسزوملویل ، ص ٢١٥ـ٢١٦).

بنابر نوشته ییت در ١٣١١ و ١٣١٢ گمرک خانه ایران در حدود سه کیلومتری باجگیران قرار داشت (ص ٥٩)، و ایرانیان از مال التجاره های صادراتی و وارداتی باج می گرفتند (توحدی ، ج ٣، ص ١٦٢). این شهر تا پیش از انقلاب اکتبر ١٩١٧/محرم ١٣٣٦ در روسیه بارکدءِ مهم خراسان شمرده می شد (جمالزاده ، ص ٦١). در ١٣٢٩ جه جو (جوجو) خان کرد فرزند الله وردی بک ، سردسته شورشیان درگزی شهر باجگیران را محاصره ، گمرک را تصرف و گندم و جوانبارهای دولتی را بین مردم تقسیم کرد (توحدی ، ج ٣، ص ٣٩٠، ٤٠١ـ٤٠٣).

منابع :
(١) نیکلاس امبرسز، چارلزپ . ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رَده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیایی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١١ـ١٩: غلامان ـ عشق آباد ، تهران ١٣٦٧ ش ، ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ، تهران ١٣١٦ ش ، ایران . وزات کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٣) کلیم الله توحدی ، حرکت تاریخی کرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران ، مشهد، ج ٢، ١٣٦٤ ش ، ج ٣، ١٣٦٦ ش ؛
(٤) محمدعلی جمالزاده ، گنج شایگان ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٥) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها) ، ج ٩: استان نهم (خراسان ) ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٦) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، فرهنگ آبادیهای کشور: شهرستان قوچان ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٧) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، نتایج تفصیلی : شهرستان قوچان ، تهران ١٣٦٨ ش ؛

(٨) Historical gazetteer of Iran , ed. Ludwig W. Adamec, vol. II: Meshed and notheastern Iran , Graz ١٩٨١, s.v. "Bajgiran-i-Iran" (C.E yete).

/خسرو خسروی /