اَلْبَدْءُ وَالتّاریخ ، عنوان کتابی دربارة آغاز آفرینش و تاریخ پیشامدهایی که پس از آن به وقوع پیوسته است . این کتاب را در ٣٥٥ ابونصربن مطهربن طاهر مقدسی در بُست سیستان ، برای یکی از امیران سامانی نوشت ، اما چون نامش در آن نیامده است ، برخی ، از جمله ابن وردی (ص ٢٨٣) و به پیروی از او حاجی خلیفه (ج ١، ص ٢٢٧)، آن را به ابو زید احمدبن سهل بلخی (متوفی ٣٤٠) نسبت داده اند. منشأ این انتساب احتمالاً نسخه ای خطی ازاین اثر در کتابخانة صدر اعظم داماد ابراهیم پاشا است که خلیل بن الحسن الکردی الوَلاشْجِردی در ٦٢٢ کتابت کرده (مقدسی ، ترجمة فارسی ، ج ١، مقدمة شفیعی کدکنی ، ص ٣٦) و در آن ، چنان ادعایی کرده است ؛ در حالی که در مقدمة البدء و التاریخ ، نویسنده ، تاریخ تألیف را ٣٥٥ آورده (ج ١، ص ٦) و به تصریح یاقوت (ج ١، ص ١٤١) بلخی در ٣٢٢ درگذشته است .

ابن ندیم (ص ١٥٣) نیز در آثار بلخی از این کتاب نام نبرده است . افزون بر این ، نویسندگان قدیم ، از جمله ثعالبی (ص ٥٠١)، ابوالمعالی رازی (ص ٥ـ٦) و بناکتی (ص ٥٢،١٥٠) که از البدء و التاریخ نقل کرده اند، همه آن را به نام مقدسی نوشته اند (مقدسی ، ترجمة فارسی ، ج ١، مقدمة شفیعی کدکنی ، ص ٣٨). منهاج سراج نیز در طبقات ناصری حدود بیست مورد از البدء و التاریخ نقل کرده است (جاهای متعدد). اما اشاره ای تاریخی به کشف معادن طلای خَشباجی (مقدسی ، ج ٤، ص ٧٨) در سیستان در ٣٩٠ که به عنوان یکی از عجایب به کتاب افزوده شده است ، کار تعیین نویسنده و تاریخ نگارش را پیچیده می کند. زیرا نویسندة این بخشها و اینکه آیا در این سال قسمتهای دیگری نیز به کتاب افزوده شده است یا نه ، معلوم نیست .

به رغم شهرت بسیار مقدسی ، سال تولد و وفات او مشخص نیست ، اما احتمالاً چند سالی پس از نگارش این کتاب زنده بوده است . همچنین نسبت مقدسی به وی بدان سبب است که یا از اهالی بیت المقدس بوده که به خراسان کوچ کرده اند یا اقامت طولانی در آنجا داشته است (مقدسی ، ترجمة فارسی ، ج ١، مقدمة شفیعی کدکنی ، ص ٣٩). از مطالب کتاب چنین برمی آید که مقدسی به چند زبان و خط آشنایی داشته ، سفرهای متعددی کرده و از دانشهای وسیع و گوناگون برخوردار بوده است و برای نگارش کتاب از منابع بسیار بهره گرفته است ، از جمله : خدای نامه ، سیرالعجم ، تاریخ خورزاد ، رسالةٌ فی وصف مذاهب الصابئین ، کتاب القرانات ، اوائل الادله ، کتاب الخُرمیّه ، کتاب المعمرین ، تاریخ ملوک الیمن و کتابهای دیگری که بیشتر آنها از میان رفته است (همان ، ص ١٠٢ـ١١١).

البدء و التاریخ ٢٢ فصل دارد و هر فصل شامل چند باب است . این فصول عبارت اند از: در تثبیت نظر و مهذب ساختن جدل ؛
در اثبات آفریدگار و یکتایی آفریننده ...؛
در صفات باری تعالی و اسماء او ...؛
در تثبیت رسالت و ایجاب نبوت ؛
در یاد کردِ آغاز آفرینش ؛
در یادکردِ لوح و قلم و عرش و کرسی و فرشتگان و صور و صراط و میزان ...؛
در آفرینش آسمان و زمین و آنچه در آن است ؛
در ظهور آدم و پراکنده شدن فرزندان او؛
در یادکردِ فتنه ها و کوَایِن و قیام قیامت و سپری گشتن جهان ... و وجوب رستاخیز؛
در یاد کردِ پیامبران و مدت عمر ایشان ...؛
در یادکردِ شاهان عرب و عجم ... تا بعثت پیغمبر ما؛
در یادِکرد ادیان مردم روی زمین و نحله ها و مذاهب هر کدام از اهل کتاب و جز ایشان ؛
در چگونگی زمین و حدود آبادیها و شمار اقالیم و چگونگی دریاها و رودخانه ها و شگفتیهای زمین و آفرینش ؛
در یادکردِ انساب عرب ...؛
در یادکردِ مولد پیغمبر و منشأ وی و بعثت او تا هجرت ؛
در وارد شدن پیغمبر به مدینه و سریّه ها و غزوه های او تا هنگام وفات ؛
در چگونگی شمایل پیامبر خدا و خوی و سیرت و خصایص و آیینهای او ...؛
در یاد کردِ افاضل یاران پیامبر و اولی الامر از مهاجرین و انصار ...؛
در مقالات اهل اسلام ؛
در مدت خلافت صحابه و حوادث و فتوحی که در این دوره روی داد تا روزگار بنی امیه ؛
در فرمانروایی بنی امیه تا آخر روزگار ایشان ...؛
در وصف بنی هاشم و شمارة خلفای بنی عباس از سال ١١٢ تا حدود عصر مؤلف .

مقدسی در این کتاب دانسته های مهمی دربارة تاریخ و دین ایرانیان آورده که بعضی از آنها دست اول است ، از جمله شرح دیدارش از آتشکده ای قدیمی ، اطلاعاتی دربارة پیامبران و قوانین زردشتیان و آرای آنان دربارة آفرینش (ج ١، ص ٦٢ـ٦٣، ج ٣، ص ٧، ج ٤، ص ٢٦ـ٣٠)، مزدکیان ، قباد و مزدک ، آرای خرمدینان دربارة آفرینش ، عروج ارواح ، فرقه های فرعی خُرمیه و چگونگی دیدارش با آنان در ماسَبَدْان و مهرجَان قَدْق و قیام بابک خرمدین (ج ٢، ص ٢٠، ج ٣، ص ٨،١٦٧ـ ١٦٨، ج ٤، ص ٣٠ـ٣١، ج ٦، ص ١١٤ـ١١٩) و همچنین آرای برخی اندیشمندان دربارة کرویت زمین و گردش آن و دیگر سیارات به دور فلک (ج ٢، ص ٤٠). دیگر قسمتهای کتاب عبارت اند از: بخش ملوک العجم شامل وصف شاهان داستانی و نیز اشکانی ایران که در آن سه بیت شعر از شاهنامة مسعودی مروزی ، شاعر دورة سامانی ، نقل شده است (ج ٣، ص ١٣٨، ١٧٣)، مروری بر جغرافیای ایران (ج ٤، ص ٧٦ به بعد) و شهرهای بنا شده به فرمان فرمانروایان ایرانی (ج ٤، ص ٩٨ به بعد)، فتح عراق و ایران به دست مسلمانان (ج ٥، ص ١٦٩ به بعد)، مرگ یزدگرد ساسانی (ج ٥، ص ١٩٦ـ١٩٩)، فتح جرجان و طبرستان به دست سلیمان بن عبدالملک (ج ٦، ص ٤١ـ٤٣) و نیز اطلاعاتی دربارة شخصیت ابومسلم و شورشهایی که در سدة دوم روی داده است (ج ٦، ص ٦٢ به بعد،٨٢ ـ٨٧).

دامنة اثر مقدسی از آغاز آفرینش تا زمان مؤلف را در بر می گیرد (رجوع کنید به همان ، فهرست ) و ازینرو کتاب را در زمرة تاریخهای عمومی قرار می دهد. مقدسی مانند ابن واضح یعقوبی (متوفی ح ٢٨٤) و مسعودی (متوفی ٣٤٦) تاریخ پیش از اسلام را به شیوة موضوعی و فرهنگی و تاریخ دورة اسلامی را به ترتیب زمانی سلسله ها مرتب کرده است . توجه مقدسی به اقوام باستان و هند نمونة متقدم علاقه ای است که ابوریحان بیرونی در این باب نشان داده است . او که معتزلی بود، به رشد و تکامل عقل و وحی در تاریخ اهمیت می داد و اصرار داشت که به جنبة رمزی و نمادین افسانه های آفرینش توجه شود (همان ، ج ٢، ص ٥٠؛
ایرانیکا ، ذیل واژه ).

گذشته از مزایا و امتیازات فراوان این کتاب ، پاره ای اشتباهات و مسامحات نیز در آن دیده می شود؛
از جمله اشتباه تاریخی در شرح خروج عبدالرحمان بن محمد الاشعث و خلط آن با خروج قرمطیان (ج ٥، ص ١٠٩(

در فاصلة سالهای ١٨٩٩ـ١٩١٩، کلمان هوار برای نخستین بار البدء و التاریخ را از روی نسخة خطی کتابخانة داماد ابراهیم در شش مجلد به عربی منتشر کرد ( ایرانیکا ، همانجا) که چاپ متوسطی است و در پاره ای از ضبطهای آن اشتباهاتی دیده می شود. ترجمة فرانسوی این کتاب که خبر آن در صفحة عنوان چاپ عربی کتاب داده شده ، ظاهراً هرگز انتشار نیافته است . محمدرضا شفیعی کدکنی هر شش مجلد را با عنوان آفرینش و تاریخ به فارسی ترجمه کرده و در ١٣٧٤ ش ، همراه با مقدمه ای مفصل و جامع و فهرستهای کامل به چاپ رسانیده است .

منابع :
(١) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٢) ابن وردی ، خریدة العجایب و فریدة الغرائب ، چاپ محمود فاخوری ، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٣) محمدبن عبیدالله ابوالمعالی ، بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی ، چاپ عباس اقبال ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٢ ش ) ؛
(٤) داودبن محمدبناکتی ، تاریخ بناکتی = روضة اولی الالباب فی معرفة التواریخ و الانساب ، چاپ جعفر شعار، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٥) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، تاریخ غررالسیر: المعروف بکتاب غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم ، چاپ زتنبرگ ، پاریس ١٩٠٠، چاپ افست تهران ١٩٦٣؛
(٦) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلکه کلیسی ، استانبول ١٩٤١ـ١٩٤٣؛
(٧) مطهربن طاهر مقدسی ، کتاب البدء و التاریخ ، چاپ کلمان هوار، پاریس ١٨٩٩ـ ١٩١٩؛
(٨) همان ، ترجمه فارسی : آفرینش و تاریخ ، مقدمه ، ترجمه و تعلیقات از محمدرضا شفیعی کدکنی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٩) عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، چاپ عبدالحی حبیبی ، کابل ١٣٤٢ـ١٣٤٣ ش ؛
(١٠) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، چاپ دیوید سموئیل مارگلیوث ، قاهره ١٩٠٧ـ ١٩٢٥؛

(١١) Encyclopaedia Iranica , s.v. " A l-Bad ف W a ف l- Ta ف r ¦ â k (by M. Morony).

/ علی اصغر فیهی /