دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٦٢
بدری کشمیری ، بدرالدین بن عبدالسّلام بن سیدابراهیم حسینی ، صوفی و شاعر و مورخ قرن دهم و یازدهم . از تاریخ تولد و وفات او اطلاعی در دست نیست اما از آثارش برمی آید که حدود ٩٦٠ در کشمیر و تا ١٠٠١ در ماوراءالنهر می زیسته است . نخست در سلسلة کبرویّه به طریقة میرسیدعلی همدانی * توجّه داشت و سپس به سلسلة نقشبندیه گروید. در ٩٦٠ از کشمیر عازم زیارت مکّه شد و در ٩٦١ به خدمت امیر یونس محمد صوفی نقشبندی احراری (متوفی ربیع الاول ٩٦١) در مرو رسید و پس از وفات او به ملازمان خواجه سعیدالدین سعد، فرزند خواجه محمداسلام بخارایی جویباری ، پیوست .
بدری ، شاعر و نویسندة پرکاری بوده است و آثاری به نظم و نثر فارسی دارد که از آن جمله اند: معراج الکاملین (٩٨١ یا ٩٨٣) به نظم و نثر، در مناقب خواجه سعیدالدین سعد؛ روضة الجمال (٩٨٣) در ٠٠٠ ، ٨ بیت ، مشتمل بر قصاید، غزلیّات ، مقطّعات ، رباعیّات ، مفردات و برخی منشآت ؛ سراج الصالحین (٩٨٦) به نظم ونثر، در مسایل عرفانی و اخلاقی و شرح احوال و مناقب امیر یونس محمد، نسخة خطّی آن در کتابخانة گنج بخش اسلام آباد (منزوی ، ج ٤، ص ٢١٢٢) و موزة بریتانیا (دانش پژوه و افشار، دفتر چهارم ، ص ٦٧٠) موجود است ؛ دیوان غزلیات و قصاید (٩٨٨) در ٠٠٠ ، ٧ بیت ، در ستایش خدا و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و اهل بیت و خواجگان ؛ روضة الرضوان وحدیقة الغلمان (٩٩٧) به نثر، در شرح حال و مناقب خواجگان جویبار، بویژه خواجه محمد اسلام و پسرش ، نسخة خطّی آن در فرهنگستان علوم ازبکستان ( فهرست نسخه های خطی آکادمی علوم ازبکستان ، ج ١، ص ٦٧) موجود است ؛ بحرالاوزان (٩٩١ـ١٠٠١) ـ یا سبعه )، شامل مثنویهای : منبع الاشعار به تقلید از مخزن الاسرار ؛ ماتم سرای به تقلید از منطق الطیر ؛ زهره و خورشید به تقلید از حدیقه ؛ شمع دل افروز (٩٧٦) در٥٠٠ ، ٥ بیت ، به تقلید از خسرو و شیرین امیرخسرو؛ مطلع الفجر به تقلید از سبحة الابرار ؛ لیلی و مجنون به تقلید از لیلی و مجنون هاتفی (شش مثنوی مجموعاً در ٠٠٠ ، ١٠ بیت ) و همچنین رُسل نامه به تقلید از بوستان سعدی ، در ٠٠٠ ، ١٦٠ بیت و چهاردفتر: صفی نامه در وقایع پیامبران ؛ اسکندرنامه در وقایع ذوالقرنین ، نسخة خطّی آن در کتابخانه ملی پاریس (بلوشه ، ج ٣، ص ٣٥٢) موجود است ؛ مصطفی نامه در شرح زندگی و جنگهای حضرت رسول صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، تا واقعة خروج شیبانی و وقایع پادشاهان عرب و عجم از خلفای بنی امیّه تا آل تیمور؛ ظفرنامه (١٠٠١) در شرح جنگهای ابوالغازی عبداللّه بهادرخان حاکم ماوراءالنهر، نسخة خطّی آن در فرهنگستان علوم تاجیکستان ( فهرست نسخه های خطی شرقی آکادمی علوم تاجیکستان ، ج ١، ص ٧٣) موجود است .
منابع :
(١) محمدتقی دانش پژوه ، ایرج افشار، نسخه های خطی ، دفتر چهارم ، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٧٠ ش ، ج ٥، بخش ٢، ص ٧١٣ـ٧١٧؛
(٣) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة گنج بخش ، اسلام آباد ١٣٥٧ـ١٣٦١ ش ؛
(٤) عبدالغنی میرزایف ، «بدرالدین کشمیری و اشتباهاتی در تعیین تألیفات او»، وحید ، دورة ١٢، ش ٩ (آذر ١٣٥٣)، ص ٧٠٠ـ٧١٣ (میرزایف به اشتباه سال تولد بدری را ٩٦١ نوشته است )؛
(٥) سعید نفیسی ، تاریخ نظم ونثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٤٤٤ـ ٤٤٥؛
(٦) E. Blochet, Catalogue des manuscripts persans de la Bibliothةque Nationale, Paris ١٩٠٥-١٩٣٤.
/ عارف نوشاهی /