دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٥٢
بدر چاچی ، بدرالدّین محمّد، از شاعران قرن هشتم . در ولایت چاچ (شاش )، ناحیه ای در تاشکند، به دنیا آمد. از تاریخ دقیق ولادتش اطلاعی در دست نیست . در جوانی زادگاهش را ترک کرد و به دهلی رفت و به خدمت امرای تُغلُقیه * ، خصوصاً سلطان ابوالمحامد محمّد شاه بن تغلق (حک : ٧٢٥ـ٧٥٢)، رسید و مورد توجه خاص او قرار گرفت (هدایت ، ج ١، ص ٤٣٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ١، ص ١٢٨؛ صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٤) و از جانب او به فخرالزّمان ملقب شد (آقابزرگ طهرانی ، همانجا). بدرالدین نام و نسب خود را در اشعارش ، بدرچاچی ، بدر، چاچی ، و فخرالزّمان آورده است (صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٢(
علی ابراهیم خان خلیل (بخش ١، ص ٩٥) می گوید که بعضی از تذکره نویسان ، بدرچاچی و بدرجاجرمی * را یکی دانسته اند، از جمله این گروه مؤلّف مخزن الغرائب است (صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٦). تقی الدّین کاشی نیز او را با یکی از شاعرانی که بدر تخلّص می کرده ، خلط کرده است (همان ، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٧(
بدرالدّین ، در شاعری طرزی غریب دارد (هدایت ، همانجا؛ براون ، ص ١٥٧)، اشعارش بدیع و پیچیده است (خلیل ، همانجا). در قصاید از سبک انوری و خاقانی و دیگر شاعران بزرگ قرن ششم پیروی کرده ، و همچون آنان ، از صنایع شعری ، اعمّ از تشبیه و استعاره و مجاز، و اصطلاحات علمی بهرة فراوان برده است (صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٦( براون (ص ١٥٢( به نحوی مبالغه آمیز، بدرالدّین چاچی را پس از مولوی و سعدی دارای مرتبه ای بس بزرگ به شمار آورده است .
دیوان او مشتمل بر دو هزار بیت است (هدایت ، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، همانجا). ضمن اشعارش با مادّه تاریخِ «دولتِ شه »، به سال تنظیم دیوان خود (٧٤٥) اشاره کرده است (آقابزرگ طهرانی ، همانجا؛ صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٥). دیوان او در ١٣٠٧، به تصحیح مولوی محمّد هادی در شهر کانپور هند، به چاپ رسید. مولانا غیاث الدّین نیز بر قصاید او شرحی نوشته است (آقابزرگ طهرانی ، همانجا). به گفتة بداؤنی و بلوشه ، بدر چاچی منظومه ای نیز در بحر متقارب ، در ذکر سلطنت محمّدبن تغلق ، سروده و در ٧٤٥ آن را به پایان برده ، اما صفا تنها اثر او را دیوان موجودش دانسته است ( د.اسلام ، ذیل «بدرچاچی »؛ صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٦). از این دیوان ، نسخ کمی موجود است ؛ از جمله : نسخة کتابخانة مجلس شورای ملی ( سابق ) ، و نسخة ناتمام کتابخانة ملی پاریس (آقابزرگ طهرانی ، همانجا؛ صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٥ـ٨٥٦).
هدایت و تقی الدین کاشی نیز نمونه ای از اشعار او را نقل کرده اند (هدایت ، ج ١، ص ٤٣٦ـ٤٣٩؛ صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٧ـ٨٥٨).
تاریخ دقیق مرگ بدرالدّین معلوم نیست ، اما آن را میان سالهای ٧٤٥ و ٧٥٢، در دهلی ، دانسته اند (صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٥٥(
منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٣: از سعدی تا جامی ، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٦٦٣؛
(٥) ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٣، بخش ٢، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٦) رضا قلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛
(٧) EI, Supplement, fascs.١-٢, Leiden ١٩٨٠, s.v. "Badr-i C § a ¦ c ¦ â § ".
/ محمدحسین محمدی /