صافی اصفهانی، ، صافی اصفهانی، شاعر سده¬های دوازدهم و سیزدهم (اواخر دورۀ زندیه و اوایل دورۀ قاجار). میرزا محمدجعفرصافی اصفهانی، فرزند محمد، از سادات اصفهان بود. او را، به اختلاف، از سادات موسوی (فاضل خان گروسی، ص ٥٥١؛ عبدالرزاق دنبلی، ج ١، ص ٢٢٠؛ احمد گرجی نژاد، ج ١، ص ١٢٢)، حسینیِ مرعشی (مهدوی، ص ٩٧) و طباطبایی (همایی، ١٣٤٣ش، ص ١٢٨؛ همو، ١٣٤٠ش، ج ١، ص ١٩) دانسته اند. با توجه به سخنِ خودِ او در شهنشاه نامه، وی احتمالاً درسال ١١٣٠ به دنیا آمده است.

از جزئیات زندگی او اطلاع چندانی نداریم. تقریباً همۀ تذکره نویسان – به خصوص آنان که وی را از نزدیک دیده اند (فاضل خان گروسی؛ عبدالرزاق دنبلی؛ احمد گرجی نژاد، همانجاها؛ آذر بیگدلی، ص ٥٢٧) – بر خوش¬خلقی و زنده دلی و مهربانی او تأکید کرده اند.

آثار او عبارت است از:

١) دیوان اشعار، بالغ بر دوازده هزار بیت، که بیشتر آن غزل و بقیه مشتمل است بر قصیده، ترکیب بند، ترجیع بند، مثنوی و رباعی(فاضل خان گروسی، ص ٥٥٢؛ عبدالرزاق دنبلی، ج ١، ص ٢٢١؛ احمد گرجی نژاد، ج ١، ص ١٢٣؛ هدایت، ج ٢، بخش٢، ص ٦٧٤؛ محمود میرزا قاجار، ج ٢، ص ٤٣٥). نسخه ای از دیوان او به خط نستعلیقِ گویا خودِ وی، مشتمل بر قصیده و غزل و رباعی، به شمارۀ ٢٥٠٧، در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است (برای آگاهی از دیگر نسخه¬ها رجوع کنید به منزوی، ج ٣، ص ٢٤٠١).

٢) شهنشاه نامه، مهمترین اثر او، منظومه ای دینی است در معجزات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جنگهای امام علی علیه السلام، که آن را به تقلید از شاهنامۀ فردوسی در بحر متقارب سروده است. بنا بر گفتۀ خود او در پایان همین منظومه (رجوع کنید به هدایت، ج ٢، بخش٢، ص ٦٨٤)، وی آن را در دهۀ هفتم عمرش سروده و پس از اتمام، آن را به نظرِ فتحعلی شاه قاجار (حک : ١٢١٢ـ١٢٥٠) رسانده و فتحعلی شاه نیز او را نواخته و این منظومه را شهنشاه نامه نامیده است (احمد گرجی نژاد، همانجا؛ هدایت، ج ٢، بخش٢، ص ٦٧٣؛ مدرّس تبریزی، ج ٣، ص ٤١٠). این منظومه در مقایسه با شاهنامۀ فردوسی خوب گفته نشده است(فاضل خان گروسی؛ عبدالرزاق دنبلی، همانجاها). بعضی (همایی، ١٣٤٠ش، ج ١، ص ١٩) آن را شایستۀ مقایسه با شاهنشاه نامۀ صبای کاشانی و اردیبهشت نامۀ سروش اصفهانی دانسته اند. به نوشتۀ هدایت ( ج ٢، بخش٢، ص ٦٧٤)، این منظومه منتشر نشده و تذکره نویسان به آن اشاره نکرده اند. از این رو، خودِ او که نسخه ای از آن در اختیار داشته، حدود سیصد بیت از این منظومه را نقل کرده است.

٣) منظومۀ گلشن خیال، در بحر هزج. هدایت قریب شصت بیت از آن را در تذکرۀ خود ثبت کرده است (رجوع کنید به ج ٢، بخش٢، ص ٦٨٤- ٦٨٦). موضوع آن به درستی مشخص نیست. آنچه به نظر می¬رسد توصیه به صبر و شکیبایی، صفت عقول و مباحثی دربارۀ آفرینش انسان و شناخت است.

٤) زبدة الأنساب، در انساب سادات مرعشی، مشتمل بر مقدمه و چهار شعبه و خاتمه. گویا یک نسخۀ خطی از این کتاب در کتابخانۀ محمدعلی روضاتی موجود است (قانونی، ١٣٨٠، ص ٥٠)

تذکره نویسان اشعار صافی را دلنشین و در نهایت حلاوت و ملاحت و به سیاق سعدی نزدیک دانسته اند (عبدالرزاق دنبلی؛ احمد گرجی نژاد، همانجاها). خودِ وی نیز به این نکته اشاره کرده است (رجوع کنید به قانونی، ١٣٨٠، ص ٥١)

با توجه به زندگی صافی در اوایل دورۀ قاجار و غلبۀ سبک بازگشت، تقلید از سعدی و حافظ و تضمین و استقبال از اشعار آنان و در نتیجه روانی و سادگی غزلیات وی طبیعی است، اما همچنان نشانه¬هایی از نازک خیالیها و مضمون سازیهای سبک هندی در اشعار وی دیده می شود.

تاریخ وفات صافی را بیشتر منابع، موافق مادّه تاریخی که وامق اصفهانی ساخته ( «میرزا جعفر صافی بجنان جایش باد» )، سال ١٢١٩ و مدفن وی را تخت فولاد اصفهان، در بقعۀ میرزا ابوالقاسم فندرسکی، ضبط کرده اند (فاضل خان گروسی؛ عبدالرزاق دنبلی؛ احمد گرجی نژاد؛ مدرّس تبریزی؛ آذر بیگدلی، همانجاها؛ هدایت، ج ٢، بخش٢، ص ٦٧٤). امروزه اثری از سنگ مزار او وجود ندارد و محل دقیق آرامگاه وی در این مکان، معلوم نیست (قانونی، ص ٥٠).

منابع :
(١) احمد منزوی، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش؛
(٢) احمدبن فرامرز اختر، تذکرۀ اختر، ج ١، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٣ ش؛
(٣) احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج ٢، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ١٣٦٥ ش؛
(٤) جلال الدین همایی، «ترجمۀ حال سروش اصفهانی»، در دیوان سروش اصفهانی، ج ١، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ١٣٤٠ ش؛
(٥) جلال الدین همایی، برگزیدۀ دیوان سه شاعر اصفهان از خاندان همای شیرازی، تهران ١٣٤٣ ش؛
(٦) حمیدرضا قانونی، «ستاره ای از ستارگان ادب پارسی، صافی اصفهانی»، فصلنامۀ فرهنگ اصفهان، ش ١٩ ( بهار ١٣٨٠)؛
(٧) رضاقلی بن محمدهادی هدایت، مجمع الفصحا، چاپ مظاهر مصفا، ج ٢، بخش ٢، تهران ١٣٤٠ش؛
(٨) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، تذکرۀ نگارستان دارا ، ج ١، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٢ش؛
(٩) لطفعلی¬بن آقاخان آذربیگدلی، آتشکدۀ آذر، چاپ میرهاشم محدّث، تهران ١٣٧٨ ش؛
(١٠) محمد فاضل خان گروسی، تذکرۀ انجمن خاقان، چاپ توفیق سبحانی، تهران ١٣٧٦ش؛
(١١) محمد قدرت الله گوپاموی، تذکرۀ نتائج الافکار، بمبئی ١٣٣٦ش؛
(١٢) محمدعلی مدرّس تبریزی، ریحانة الأدب، ج ٣، تهران [بی تا]؛
(١٣)محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود، ج ٢، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٦ ش؛
(١٤) مصلح الدین مهدوی ، تذکرة القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان ، اصفهان ١٣٤٨ ش؛
(١٥) هلاکو قاجار، مصطبه خراب ، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٤ ش.

/ عباس بگ جانی /

تاریخ انتشار اینترنتی:

١٣٩٢/٠٥/٠٣