بدرالدینِ سِرْهندی ، مؤلف و مترجم صوفی و حنفی قرن یازدهم و از خلفای شیخ احمد سرهندی * و سیره نویس او. نسبش با ٢٥ واسطه به خلیفة اول ، ابوبکر، می رسد. پدرش ابراهیم سرهندی قادری (متوفی ١٠٢١) از محدثان و مفسّران بود و مثنوی مخزن الاسرار نظامی را در شبه قاره رواج داد و ازینرو به مخزنی معروف شد.

بدرالدین حدود ١٠٠٢ در سرهند به دنیا آمد، ابتدا در محضر پدر و سپس در مدرسة مجدّدیّه سِرهند نزد خواجه محمد صادق ، فرزند شیخ احمد سرهندی تحصیل کرد (بدرالدین سرهندی ، ج ٢، ص ٨٩، ٢٢٢ـ٢٢٣)، و در همان مدرسه به تدریس پرداخت . در پانزده سالگی به شیخ احمد سرهندی پیوست و هفده سال در خدمت او ماند (همان ، ج ٢، ص ١٥٧، ٣٨٦). چند نامه از شیخ احمد سرهندی خطاب به بدرالدین در دست است (رجوع کنید به سرهندی ، ج ١، مکتوب ٢٨٩، ٢٩٧، ج ٢، مکتوب ٤٠، ج ٣، مکتوب ٣١). در ١٠٤٧ شاهزاده داراشکوه او را به ترجمة کتب عرفانی از عربی به فارسی برگماشت (بدرالدین سرهندی ، ج ٢، ص ١٥٩). سال وفات بدرالدین بدرستی معلوم نیست ، اما تا ١٠٥٨ به تألیف حضرات القدس مشغول بوده و ظاهراً پیش از ١٠٦٨ درگذشته است . ملاّ محمد شاکر، یکی از سه فرزند او، صاحب آثار علمی بود و ترجمة حسنات الحرمین و دستورالمؤمنین او در دست است .

آثار: ١) سیر احمدی ، به فارسی ، در شرح حال شیخ احمد سرهندی ، نسخة این اثر مفقود است (همان ، ج ٢، ص ١٥٨، ٣١٤)؛ ٢) سنوات الاتقیاء ، به فارسی ، زندگینامة بزرگان از آدم ، علیه السّلام ، تا روزگار مؤلف . این تذکره حدود ١٠٣٦ تألیف شده و نسخه خطّی آن موجود است ( دیوان هند ، لندن ، گنجینة دهلی ، ش ٦٧٢ D.P. )؛ ٣) مجمع الاولیاء ، به فارسی ، در شرح حال ١٥٠٠ تن از عارفان ، بویژه مشایخ سلسلة مجدّدیة نقشبندیه . این اثر در ١٠٤٤ تألیف شده ، اما علی اکبر اردستانی سرهندی آن را تحریف کرده و به نام خود ساخته است . نسخة تحریف شده در دیوان هند موجود است (اته ، ج ١، ص ٢٧٠، ش ٦٤٥). به گفتة بدرالدین ، اردستانی عامی بود و حتی سواد نوشتن هم نداشت و نسخة مجمع الاولیاء را از بدرالدین قرض گرفته بود ( سنوات الاتقیاء ، گ ٢٠٧)؛ دونسخة خطی آن نیز (منزوی ، ج ١١، ص ٩٠٣ـ٩٠٤) معرفی شده است . ٤) وصال احمدی ، به فارسی ، در بارة ایّام رحلت شیخ احمد سرهندی . این کتاب در ١٠٣٧ تألیف شده و چندین بار به طبع رسیده است ؛ ٥) کرامات الاولیاء ؛ ٦) روائح ، در اصطلاحاتِ صوفیان و اعمال قادریّه و نقشبندیّه ؛ ٧) حضرات القدس ، به فارسی ، تذکرة بزرگان سلسلة نقشبندیه در دو جلد، تألیف ١٠٣٩ـ ١٠٥٨. جلد اول از خلفای راشدین تا خواجه باقی باللّه * ، جلد دوم در احوال شیخ احمد سرهندی و فرزندان و خلفای او؛ این کتاب دوبار به اردو ترجمه شده و نسخ خطی آن (همان ، ج ١١، ص ٩٠١ـ٩٠٣) معرفی شده است . ٨) معراج المؤمنین الی اعلی علیین ، به عربی . کتابهایی که از عربی به فارسی ترجمه کرده ، بدین قرار است : فتوح الغیب ، از شیخ عبدالقادر گیلانی ؛ بهجة الاسرار و معدن الانوار ، از علی اللخمی الشطنوفی به نام مقامات غوث الثقلین ؛ روضة النواظر فی ترجمة الشیخ عبدالقادر که به دستور داراشکوه ترجمه شده ؛ تفسیر عرائس البیان ، از روزبهان بقلی (حسنی ، ج ٥، ص ٩١ـ٩٢).

منابع :
(١) بدرالدین سرهندی ، حضرات القدس ، ج ١، نسخة خطی موزة لاهور، ج ٢، چاپ محبوب الهی ، لاهور ١٩٧١؛
(٢) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، ج ٥، حیدرآباد دکن ١٣٩٦/ ١٩٧٦؛
(٣) محمد اعظم دیده مری ، فیض مراد ، نسخة خطی گنجینة شیرانی دانشگاه پنجاب ، ش ١١٤٢؛
(٤) احمدبن عبدالاحد سرهندی ، مکتوبات امام ربّانی ، استانبول ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(٥) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطّی فارسی پاکستان ، ج ١١، اسلام آباد ١٣٦٩ ش ؛

(٦) Hermann Ethإ, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office , Oxford ١٩٠٣-١٩٣٧.

/ محمد اقبال مجدّدی /