كتانی ، ابوبکر محمدبن علی، عارف اهل بغداد در سدۀ سوم .از تاریخ ولادت و سرگذشت وی اطلاعات اندکی وجود داد. برخی شهرت او را کنانی ذکر کرده‌اند (ابن‌جوزی، ج٢، ص٢٧٥؛ ابن‌اثیر، ج٧، ص١٠٧). وی از اصحاب جنید، ابوسعید خراز و ابوالحسن نوری بود (سلمی، ص٣٧٣؛ ابن‌اثیر، همانجا). جنید و کتانی در بارۀ مسائل بسیاری با یکدیگر مکاتبه داشتند و کتانی وصیت کرد که پس از مرگش تمام این مکتوبات را با وی دفن کنند تا به دست کسی نیفتد (عطار، ص٤٢٢).

ابوبکر کتانی را مصاحب خضر دانسته (انصاری، ص٤١٦؛ عطار، ص٥٦٦ـ٥٦٧) و گفته‌اند که شاگرد رسول اکرم صلی‌الله‌علیه ‌وآله ‌وسلم بود، زیرا پیامبر را بسیار به خواب می دید. گفته اند که از طریق یکی از همین خوابها، ذکر «یا حی یا قیوم یا لا اله الّا انت» را از پیامبر دریافت کرد (انصاری، ص٤١٨؛ عطار، ص٥٦٧).

کتانی حدود بیست سال از زندگیش را در سفر گذراند و سرانجام، تا پایان عمر، در مکه مجاور شد و در ٣٢٢ در همانجا درگذشت. وی در روزگار خود از مشایخ بزرگ به شمار می‌آمد، چنانکه محمد مرتعش او را «چراغ حرم» لقب داده بود (سلمی، همانجا؛ قشیری، ص٢٩٠، ٤٢٧). او اهل خلوت و عزلت نبود و با مردم آمد و شد داشت (مایر، ص١٣). وی معتقد بود برترین مشایخ کسانی هستند که ظاهرشان مانند مردم عادی و باطنشان مانند خواص است(انصاری، ص٤١٦-٤١٧). کتانی برای عبادت در جوانی اهمیت زیادی قائل بود و صوفیان را به زهد و خلق نیک و خدمت به شیخ و استاد توصیه می‌کرد (انصاری، ص٤١٧؛ عطار، ص٥٦٨). او سه شرط برای مرید قائل بود: اینکه خواب وی هنگام غلبۀ خواب، سخنش هنگام ضرورت و خوردنش در حال گرسنگی شدید باشد (عطار، ص٥٦٧).

کتانی حدود بیست سال از زندگیش را در سفر گذراند و سرانجام تا پایان عمر در مکه مجاور شد و در ٣٢٢ در همانجا درگذشت. وی در روزگارخود از مشایخ بزرگ به شمار می‌آمد، چنانکه محمد مرتعش او را «چراغ حرم» لقب داده بود (سلمی، همانجا؛ قشیری، ص٢٩٠ـ٤٢٧). او اهل خلوت و عزلت نبود و با مردم آمد و شد داشت (مایر،‌ص١٣). وی معتقد بود برترین مشایخ کسانی هستند که ظاهرشان مانند مردم عادی و باطنشان مانند خواص است (انصاری، ص٦١٤ـ٤١٧). کتانی برای عبادت در جوانی اهمیت زیادی قائل بود و صوفیان را به زهد و خلق نیک و خدمت به شیخ و استاد توصیه می‌کرد (انصاری، ص٤١٧؛ عطار، ص٥٦٨). او سه شرط برای مرید قائل بود: اینکه خواب وی هنگام غلبۀ خواب،‌ سخنش هنگام ضرورت و خوردنش در حال گرسنگی شدی باشد (عطار، ص٥٦٩).

کلابادی (ص٤٩) نام کتانی را از جمله مشایخی ذکر کرده است که در نشر علم اشارت، کتاب و رسایل داشته‌اند. عطار (ص٥٦٤) نیز وی را صاحب تصنیف معرفی کرده، اما دیگران منابع به کتاب یا رساله ای از او هیچ اشاره‌ای نکرده و صرفاً سخنانی از وی نقل کرده‌اند (رجوع کنید به سلمی، ص٣٧٣ـ٣٧٧؛ عطار، ص٥٦٥-٥٧٠). روزبهان بقلی (ص٢١٣) نیز یکی از شطحیات وی را دربارۀ سماع اهل حقیقت تفسیر کرده است.

منابع :
(١) ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، چاپ عبدالله قاضی، بیروت ١٤٠٧؛
(٢) ابن‌جوزی، صفةالصفوه، ]‌بی‌جا[ ١٤١٢/ ١٩٩١م؛
(٣) عبداللّه‌بن محمد انصاری، طبقات الصوفیه، چاپ محمد سرور مولایی، تهران ١٣٨٦ش؛
(٤) روزبهان بقلی، شرح شطحیات، چاپ هنری کربین، تهران ١٣٤٤ش/ ١٩٦٦م؛
(٥) ابوعبدالرحمن محمدبن حسین سلمی، طبقات ‌الصوفیه، چاپ نورالدین شریبه، حلب ـ سوریه، ١٤٠٦/١٩٨٦م؛
(٦) محمدبن ابراهیم عطار، تذکرة الاولیاء، چاپ محمد استعلامی، تهران ١٣٧٨ش؛
(٧) عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، الرساله القشیریه، چاپ معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه جی، دمشق، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨م؛
(٨) ابوکبر کلابادی، التعرف لمذهب اهل‌التصوف، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦م؛
(٩) فریتس مایر، ابوسعید ابوالخیر: حقیقت و افسانه، ترجمۀ مهر آفاق بایوردی، تهران ١٣٧٨ش.
/ صباح قنبری/

تاریخ انتشار اینترنتی: ١٦/٠٨/١٣٩١