صباحی بیدگلی کاشانی ، حاجی سلیمان، متخلص به صباحی، از شاعران ایرانی قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم.

از تاریخ دقیق تولد صباحی اطلاعی نیست، اما از قرائنی، از جمله قدیم‌ترین مادّه تاریخی که از او به جامانده و آن را در سال ١١٤٩ سروده است، می‌توان حدود آن را حدس زد (دیوان صباحی، مقدمۀ پرتو بیضائی، ص١٤). وی در بیدگل، از توابع کاشان، به دنیا آمد(آذربیگدلی، ص٥٣١؛‌ عبداللطیف‌خان شوشتری، ص٢٢١). در کودکی، پدرش را از دست داد(دیوان صباحی، مقدمۀ پرتو بیضائی، ص٤؛ صباحی بیدگلی، ١٣٣٨ش، ص١٥٣). در جوانی به حج رفت (آذربیگدلی، ص٥٣١؛ فاضل گروسی، ص٥٣٤). به مهارت او در ریاضی و هندسه اشاره شده است (غفاری کاشانی، ص٤١٦؛ فاضل گروسی،همانجا). در زلزلۀ شدید کاشان در ١١٩٦، وی خانوادۀ خود را از دست داد و در این باره مرثیه ای سرود (دیوان صباحی، مقدمۀ پرتو بیضائی، ص١٦؛ صباحی بیدگلی، ١٣٣٨ش، ص١٤٨).

صباحی یکی از مهم ترین شخصیتهای بازگشت ادبی است و همراه با محمد شعله (متوفی ١١٦٠)، مشتاق اصفهانی (متوفی ١١٧١)، لطفعلی‌بیگ آذربیگدلی (متوفی ١١٩٥)، سیداحمد هاتف اصفهانی (متوفی ١١٩٨)، آقامحمد عاشق اصفهانی (متوفی ١١٨١) و ملاحسین رفیق اصفهانی (متوفی ١٢٢٦) از تتبع سبک هندی چشم پوشید و از شیوۀ متقدمان پیروی نمود (دیوان صباحی،‌ مقدمۀ‌ پرتو بیضائی، ص٥). او با هاتف، شهاب ترشیزی (متوفی ١٢١٥) ‌و آذر دوستی و معاشرت داشت (هدایت، ج٢، بخش دوم ، ص٨١٣)‌ و ظاهراً تخلص خود را از آذر گرفته است (آذربیگدلی، ص٥٣١؛ فاضل گروسی، همانجا). صبای کاشانی متخلص به صبا (متوفی ١٢٣٨) و میرزامحمدصادق بزمی بیدگلی متخلص به بزمی، از شاگردان صباحی بودند و هر دو، تخلص از او دارند. صباحی در سرودن مرثیه مهارت داشت و چهارده بندی که به تقلید از محتشم کاشانی (متوفی ٩٩٦) در رثای حضرت سیدالشهداء سروده، بر تمام ترکیب‌بندهایی که به تقلید از محتشم ساخته شده است مزیت دارد (دیوان صباحی، مقدمۀ پرتوبیضائی، ص٥). او در سرودن مادّه تاریخ هم تبحر داشته است (همانجا).

صباحی علاوه بر مدایحی که در نعت رسول اکرم و ائمۀ اطهارعلیهم السلام سروده است، به مدحِ محمدجعفرخان زند، آقامحمدخان قاجار، فتحعلیشاه قاجار، امیرمحمدحسین خان شیبانی و عبدالرزاق‌خان کاشی نیز پرداخته است (همان، ص٦).

سال وفات صباحی را ١٢٠٧ نوشته اند ، به استناد مادّه تاریخی از میرسیدمحمد سحاب (متوفی ١٢٢٢)، فرزند هاتف‌ اصفهانی، که بدین صورت ضبط شده است:« غرض کلک سحاب از بهر ضبط سال تاریخش/ بگفتا آه کزملک فصاحت شد سلیمانی»(فاضل گروسی، ص٥٣٤؛ عبدالرزاق دنبلی، ص٢١٥)، اما بنا بر مادّه تاریخی که از صباحی به سال ١٢١٢ به جا مانده و قصیده‌ای که به مناسبت جلوس فتحعلیشاه قاجار در همین سال سروده، گویا در بیت سحاب تحریفی روی داده و ظاهراً مصراع دوم این بیت در اصل چنین بوده است:« ‌بگفتا وای کزملک فصاحت شد سلیمانی.» با این فرض، وی در ١٢١٨ درگذشته است. او را در قبرستان غربی بیدگل به خاک سپردند(دیوان صباحی، مقدمۀ پرتوبیضائی، ص١٣ ـ١٤). دیوان صباحی در ١٣٣٨ش، با تصحیح و مقدمۀ‌ حسین پرتوبیضائی، به چاپ رسید. احمد کرمی نیز در ١٣٦٥ش این دیوان را مجدداً تصحیح و چاپ کرد.

منابع :
(١) حسن امداد، انجمن‌های ادبی شیراز (از اواخر قرن دهم تا به امروز)، تهران ١٣٧٢ش؛
(٢) صباحی بیدگلی، دیوان صباحی بیدگلی، چاپ حسین پرتوبیضائی، تهران ١٣٣٨ش؛
(٣) صباحی بیدگلی، دیوان صباحی بیدگلی، چاپ احمد کرمی، تهران ١٣٦٥ش؛
(٤) لطفعلی‌بیگ آذربیگدلی، آتشکدۀ آذر (نیمۀ دوم)، چاپ میرزا هاشم محدّث، تهران ١٣٧٨ش؛
(٥) احمد خاتمی، پژوهشی در سبک هندی و دورۀ بازگشت ادبی، تهران ١٣٧١ش؛
(٦) همو، تاریخ ادبیات ایران در دورۀ بازگشت ادبی از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه، تهران ١٣٧٣ش؛
(٧) عبدالرزاق دنبلی، تذکرۀ نگارستان دارا، چاپ ع. خیامپور، تبریز ١٣٤٢ش؛
(٨) سیداحمد دیوان‌بیگی شیرازی، حدیقة‌الشعرا، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ١٣٦٥ش؛
(٩) عبداللطیف‌خان شوشتری، تحفة‌العالم و ذیل‌التحفه، چاپ صمد موحّد، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٠) ابوالحسن غفّاری کاشانی، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران ١٣٦٩ش؛
(١١) فاضل¬خان‌گروسی، تذکرۀ انجمن خاقان، چاپ توفیق سبحانی، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٢) رضاقلی‌خان هدایت، مجمع‌الفصحا، چاپ مظاهر مصفّا، تهران ١٣٨٢ش.
/ مونا ولی‌پور /

تاریخ انتشار اینترنتی: ١٦/٠٨/١٣٩١