کرکس ، کوهستانی از رشته کوه مرکزی ایران و نام بلندترین قلۀ آن و نیز نام قدیم بیابان پیرامون آن. کوهستان کرکس، با پهنه¬ای به وسعت حدود ٣٤٠٠ کیلومتر و با جهت شمال¬غربی ـ جنوب¬شرقی، در شهرستانهای نطنز و کاشان در استان اصفهان امتداد دارد (جعفری، ج ١، ص ٤٢٧؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، ج٢، ص١٥٤).دامنه¬های شمالی آن در شهرستان کاشان و دامنه¬های جنوبی آن در شهرستان نطنز امتداد یافته است (جعفری، همانجا). کرکس، بلندترین قلۀ کوهستان کرکس، با ارتفاع ٣٨٩٥ متر، در دوازده کیلومتری جنوب¬غربی شهر نطنز قرار دارد (همانجا).

برخی از کوههای بلند این کوهستان عبارت اند از: کَمَرسیاه (٣٦٣٠ متر)، که از شمال به قلۀ کرکس متصل است ؛ زیرِپُل( ٣٣٩٨ متر)؛ دره قِلا( ٣٢٥ متر)؛ و کلاه برفی( ٣١٥٥ متر) (همان، ص٢٥٢، ٢٩٣، ٤٣٥، ٤٤٨).

رودهای کوهستان کرکس اغلب به صورت خشکرود هستند. رودهای دائم آبِ¬شاه، بَرْزْرود و رودهای فصلی رُباط، جوشِقان و لادُرجِه از مهم¬ترین رودهای آن اند (رجوع کنید به جعفری، ج١، ص٤٢٩، ج٢، ص٨٤ـ٨٥، ١٢٩، ١٧١، ٢٤٠، ٤٣٥).

کوهستان کرکس، با بارندگی حدود دویست تا چهارصد میلیمتر در سال، جزو مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور محسوب می¬شود (جعفری، ج١، ص٤٢٩) و برخی درّه¬های آن شکارگاه انواع جانوران، از جمله آهو و بزکوهی و کبک، است (رجوع کنید به اعظم واقفی، ج١، ص٣٢ـ٣٣).

شهرها و آبادیهای مهم و تاریخی ای در دامنه¬های این کوهستان هست، ازجمله شهرهای قمصر*، نطنز* و جوشقان* قالی و روستای تاریخی ابیانه*(رجوع کنید به جعفری، همانجا ). در قدیم، در دامنۀ جنوبی آن ناحیۀ قراء خمسه (میمه، زیادآباد، ازون، وزوان، ون) قرار داشت (رجوع کنید به کلانتر ضرابی، ص٤٠).

نام کوهستان کرکس به صورتهای کرکس¬کُویه، کرکسی¬کوه، کرکسکوه، کرکشکوه، کرکسی، کرگس و کرگس¬کوه هم ضبط شده است (رجوع کنید به اصطخری، عربی، ص٢٢٨؛ ابن¬حوقل، ص٤٠٢؛ حدودالعالم، ص٥٤؛ نجیب بکران، ص٥٧؛ حمدالله مستوفی، ص١٩٩).

به نوشتۀ حمدالله مستوفی (همانجا)، به سبب بلندی کوه، کرکس بر فرازآن نمی¬پرد و از این رو، کوه را کرکس خوانده اند.

بنا برمنابع جغرافیایی متقدم، بیابان ِ میان ری و قم و کاشان (ادامۀ بیابان دشت کویر) بیابان کرکس کوه یا بیابان کرکس نام داشت و کوه کرکس در آنجا بود (رجوع کنید به اصطخری؛ حدودالعالم، همانجاها؛ یاقوت حموی، ذیل «کَرْکَسْکوه») و نام بیابان از نام کوه گرفته شده بود( حدودالعالم، همانجا). در این بیابان تعدادی قریه و شهر وجود داشت (یاقوت حموی، همانجا). کوه کرکس در مغرب بیابان کرکس¬کوه و در مسیر ری - اصفهان، در سمت چپ جاده، قرارداشت و رو به رویش سیاه¬کوه، در سمت راست جاده، بود (اصطخری، همان، ص٢٣١؛ حدودالعالم ، همانجا).

فاصلۀ کوه کرکس تا سیاه¬کوه نه فرسنگ و از کرکس¬کوه تا دیرالجّص (دیرگچی، رجوع کنید به اصطخری، فارسی، ص١٨٧)، که منزلگاه بود، چهار فرسخ بود (اصطخری، عربی، ص٢٣١). کوه کرکس مخفیگاه راهزنان بود و اموال سرقت شده را در آنجا مخفی می¬کردند (نجیب¬بکران، ص٥٧ ـ ٥٨).

به نوشتۀ ابن¬حوقل (ص٤٠٢)، این کوه شرقی ـ غربی است، گردنه¬ها و راههای دشوار و ترسناک دارد، در بیراهه¬های آن آب اندک است و راهی که به قله های آن بتوان رفت کم است. مقدسی (رجوع کنید به ص٤٩٠) آن را بلندترین کوه منطقه دانسته است. حمدالله مستوفی(ص ١٩٩) دورادور کوه را ده فرسخ ضبط کرده است.

دربارۀ پدیده¬های طبیعی داخل کوه کرکس، ابن¬حوقل (همانجا) نوشته که وسط کوه چون هامون (دشت) است و اصطخری (رجوع کنید به عربی، ص٢٢٨) از آب بیده سخن گفته که از شکاف صخره بیرون می¬زده و دورادور آن با صخره¬ها احاطه شده بوده است. حمدالله مستوفی (همانجا) از پدیدۀ طبیعی به نام وحل (ظاهراً باتلاق) در یکی از دره¬های این کوه یادکرده که از دور شبیه آب -بوده و وقتی شخصی برای رفع تشنگی به نزدیکی آن می¬رسیده، در وحل فرو می¬رفته است.

منابع :
(١) ابن‌حوقل؛
(٢) اصطخری (عربی)؛
(٣) اصطخری (فارسی)؛
(٤) سیدحسین اعظم واقفی،‌ میراث فرهنگی نطنز، آثار تاریخی ـ آداب و سنت‌ها و تاریخ نطنز،]تهران[، ١٣٧٤ش؛
(٥) عباس جعفری، گیتاشناسی ایران، جلد اول: کوهها و کوهنامه ایران، جلد دوم: رودها و رودنامه ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش؛
(٦) حدودالعالم؛
(٧) حمدالله مستوفی (نزهۀ‌القلوب)؛
(٨) سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، تهران ١٣٧٩ش؛
(٩) مقدسی؛
(١٠) محمدبن نجیب بکران،‌ جهان‌نامه، چاپ محمدامین ریاحی، تهران ١٣٤٢ش؛
(١١) عبدالرحیم کلانتر ضرابی (سهیل کاشانی)، تاریخ کاشان، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ش؛
(١٢) یاقوت حموی.
/ ناهیده باقری تبار /

تاریخ نشر اینترنتی: ٠٥/٠٧/١٣٩١