کریم (الکریم) ، یکی از اسمای حسنای خداوند. کریم، از ریشۀ کرم، در لغت به معانی صفوح ( بخشاینده)، حسَن، شریف و در کل اسمی جامع ِ همۀ خیرات و فضایل و امور پسندیده است(رجوع کنید به ازهری، ابن‌عبّاد، جوهری، ذیل مادّه). همچنین آن را به معنای کسی که خیر بسیار می‌رساند و چیزی که نفعش دوام دارد معنا کرده‌اند‌(کفعمی، ص ٤٥). اکرم (صفت تفضیلی از ریشۀ کرم) نیز در برخی منابع به معنای کریم آمده و یکی از اسمای خداوند دانسته شده است (رجوع کنید به ابن بابویه، ص ٢٠٠؛ بیهقی، ص ٧٥). فخر رازی( ١٣٦٤، ص ٣٤٢) نیز در صفت ذی الجلال و الاکرام، إکرام را به معنای کریم و اخص از إنعام دانسته است.

کریم ٢٧ بار در قرآن به کاررفته، که فقط در دو آیه، یکی به عنوان اسم خدا( نمل:٤٠) و دیگری به عنوان صفت خداوند (انفطار:٦)، است. کریم در قرآن، برای وصف رسول، کتاب(قرآن)، عرش، ملک، مقام، رزق، اجر، قول، مدخل و زوج نیز به کار رفته است (رجوع کنید به عبدالباقی، ذیل واژه؛ برای توضیح برخی عبارات رجوع کنید به ابوحاتم رازی، ص١٠٥-١٠٦؛ ازهری، ذیل مادّه).

در روایاتی که در آنها اسمای خداوند احصا شده، کریم یکی از٩٩ اسم حسنای الهی است (برای نمونه، رجوع کنید به ابن ماجه، ص ١٢٧٠؛ ابن بابویه، ص ١٩٤-١٩٥، ٢١٩-٢٢٠؛ اصفهانی، ص ١٣١؛ قس ابن بابویه، ص ١٩٠-١٩١؛ کلینی، ج١، ص ١١٢، که در روایتی از امام صادق علیه السلام، کریم یکی از ٣٦٠ اسم خداوند است).

بر اساس آنچه مفسران و شارحان اسماءالله ذکر کرده‌اند، کریم به سه مفهوم اساسی اشاره دارد: ١) جواد، یعنی بخشنده‌ای که بسیار و بدون هیچ مانعی می‌بخشد و کفران و عصیان بندگان در بخشش او اثری ندارد و به معنای والا‌تری یعنی کسی که همۀ افعالش احسان و انعام است. ٢) صفوح، یعنی کسی که از گناه درمی‌گذرد و عفو می‌کند و برتر از آن، گناه را به حسنه بدل می‌کند. ٣) عزیز* (رجوع کنید به زجاجی، ص ١٧٦-١٧٧؛ ابن بابویه، ص٢١٣؛ طوسی، ذیل انفطار: ٦؛ بیهقی، ص٧٣؛ طبرسی، ذیل نمل: ٤٠؛ فخررازی، ١٩٣٤، ذیل انفطار: ٦، نمل: ٤٠). کریم را به معانی دیگری نیز دانسته اند، از جمله کسی که به وعدۀ خویش وفا می‌کند، کسی که امید آرزومندان را ناامید نمی‌کند، و کسی که مستغنی از غیر است و بر عطای خود منت نمی‌گذارد (رجوع کنید به ابوحاتم رازی، ج ١، ص ١٠٦؛ قشیری، ص ٦٢-٦٣؛ غزالی، ص ٧٥). زجاج (رجوع کنید به ص ٥٠-٥١)، باتوجه به معنای لغوی کریم، اساس معنای آن را شتاب به سوی امور خیر دانسته و گفته که خداوند اکرم الاکرمین است، زیرا سبب هر خیر و آسان کنندۀ آن است.

کریم از جمله اسمای خداوند است که بر انسان نیز اطلاق می‌شود، اما در معنایی متفاوت؛ برای انسان، مجازی است و برای خداوند، حقیقی (سمعانی، ص ٣٢٧؛ فخر رازی، ١٩٣٤، ج ١٥، ص ٦٧). البته غزالی (رجوع کنید به ص ٧٥)، با برشمردن صفات شخص کریم، اشاره کرده است که انسان، با تکلف و سختی، برخی از این معانی را می‌تواند کسب کند،اما تأکید کرده که کریم مطلق، فقط خداوند است. همچنین حلیمی (ج ١، ص ٢٠١)، با اشاره به وسعت عطایای الهی، خداوند را سزاوارتر به اسم کریم دانسته است.

کریم را از سویی، به اعتبار اینکه صفت نقص (دنائت) را از خداوند نفی می¬کند، از صفات ذات می‌توان به شمار آورد. این نفی دنائت به سبب صفات جلال خداوند دانسته شده است. از سوی دیگر، به اعتبار اینکه فضل و بخشش پیش از همه از خداوند آغاز شده است، کریم از صفات فعل به شمار می‌آید. به این معنا، کریم حاصل فضل و جود خداوند است (رجوع کنید به ابن‌فورک، ص ٤٦؛ قاضی عبدالجبار، ج ٤، ص ٢١٢-٢١٣؛ قشیری، ص ٦٢).

منابع :
(١) ابن‌بابویه، التوحید، چاپ سید هاشم حسینی طهرانی، قم ١٣٥٧ش؛
(٢) اسماعیل بن‌عبّاد، المحیط فی اللغه، چاپ محمد حسن آل‌یاسین، بیروت ١٩٩٤م؛
(٣) ابن‌فورک، محمدبن حسن، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن اشعری، چاپ دانیل ژیمارت، بیروت ١٩٨٧م؛
(٤) ابن ماجه، سنن، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، بی جا، بی تا ؛
(٥) منصوربن محمد ازهری، تذهیب اللغه، چاپ علی حسن هلالی، مصر ١٣٨٤؛
(٦) اصفهانی، حافظ ابونعیم، جزء فی طرق حدیث "إن الله تسعه و تسعین اسما"، چاپ مشهوربن حسن بن سلمان، مدینه ١٤١٣؛
(٧) بیهقی، احمدبن حسین، الاسماء و الصفات، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت؛
(٨) حسین‌بن حسن حلیمی، المنهاج فی شعب الایمان، چاپ حلیمی محمد فوده، بیروت ١٣٥٨/١٩٧٩؛
(٩) جوهری، صحاح، تاج اللغه و صحاح العربیه، چاپ احمد عبدالغفور عطار، تهران ١٣٦٨ش؛
(١٠) ابوحاتم رازی، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، چاپ حسین‌بن فیض الله همدانی، قاهره، ١٩٧٥م؛
(١١) محمدبن عمر فخر رازی، التفسیر الکبیر، قاهره ١٩٣٤، افست تهران ١٣٦٣؛
(١٢) همو، لوامع البیانات شرح اسماء الله تعالی و الصفات، چاپ طه عبد الرئوف، تهران ١٣٦٤ش؛
(١٣) زجاج، ابراهیم‌بن سری، تفسیر اسماء الله الحسنی، چاپ احمد یوسف دقاق، [قاهره] ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(١٤) زجاجی، عبدالرحمان‌بن اسحاق، اشتقاق اسماء الله، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٥) سمعانی، احمدبن ابوالمظفر، روح الارواح فی شرح الاسماء الملک الفتاح، چاپ نجیب مایل هروی، تهران، ١٣٦٨ش؛
(١٦) طبرسی؛
(١٧) طوسی؛
(١٨) عبدالباقی، محمد فؤاد، معجم المفهرس لالفاظ القران الکریم، قاهره ١٩٣٤م؛
(١٩) غزالی، محمدبن محمد، المقصد الاسنی فی شرح اسماء الله الحسنی، بی جا ١٩٦١م؛
(٢٠) قاضی عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، چاپ محمد مصطفی حلمی و ابوالوفا غنیمی تفتازانی،[ قاهره] بی تا؛
(٢١) قشیری، عبدالکریم، التبحیر فی التذکیر، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ١٩٨٦م؛
(٢٢) کفعمی، ابراهیم‌بن علی، المقام الاسنی فی تفسیر الاسماء الحسنی، چاپ فارس حسون، قم ١٤١٢ق؛
(٢٣) کلینی.
/ فیروزه صادق زاده دربان /

تاریخ نشر اینترنتی: ٠٥/٠٧/١٣٩١