وقایع اتفاقیه ، نخستین نشریۀ فارسی‌زبان چاپ ایران در عهد ناصرالدین‌شاه. نخستین شمارۀ این نشریه – که بالای سرلوحه‌اش «یا اسدالله الغالب» نوشته‌ شده است – با عنوان روزنامچه اخبار دارالخلافه طهران، جمعه ٥ ربیع‌الثانی ١٢٦٧ در تهران، با قطع ٣٥×٢٢، در هشت صفحه چاپ سنگی شد (رجوع کنید به ش١، جمعه ٥ ربیع‌الثانی ١٢٦٧، ص ١؛ قاسمی، ج٢، ص ١١٧١ و پانویس ١).

از شمارۀ ٢ تا ٤٧٠ این نشریه را روزنامه وقایع اتفاقیه نامیدند. شمارۀ ٤٧١، روزنامۀ وقایع نام داشت و از شمارۀ ٤٧٢ به روزنامه دولت علیّۀ ایران تغییر نام و محتوا داد (رجوع کنید به قاسمی، ج ٢، ص ١٢٥٩).

کلمۀ روزنامه جزئی از نام روزنامۀ وقایع اتفاقیه است. نام وقایع– که مراد از آن اخبار بوده است وآن را ترجمۀ نیوز انگلیسی یا نوول فرانسه دانسته اند– از نام تقویم وقایع( روزنامۀ رسمی عثمانی) یا وقایع مصریه قاهره اقتباس شده است و صفت اتفاقیه را بدان افزوده‌اند (محیط طباطبایی، ص ٢٦).

روزنامۀ وقایع‌ اتفاقیه در ٤١ شمارۀ نخست تا پنجشنبه ١٩ محرّم ١٢٦٨، در عهد صدارت میرزاتقی‌خان امیرکبیر منتشر شد و از آن شماره تا شمارۀ ٣٩٦ (پنجشنبه ٢٣ محرّم ١٢٧٥ ) در دورۀ صدارت میرزاآقاخان نوری انتشار یافت (رجوع کنید به قاسمی، ج ٢، ص ١١٩٠).

گردانندگان اصلی این نشریه، میرزاجبار ناظم‌المهام خویی (تذکره چی خویی)، ادوارد برجیس (بورجس)، عبدالله نامی خلجستانی و علی نائینی (صفاءالسلطنه) بودند (رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٦٨٢- ٧٠٥).

انگیزۀ انتشار نشریه را در شمارۀ نخست، «تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه» ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به ش ١، جمعه ٥ ربیع‌الثانی ١٢٦٧، ص ١). روزنامۀ وقایع اتفاقیه تا شمارۀ ١٦ (جمعه ٢١ رجب ١٢٦٧)، تاریخ روز جمعه را دارد و از شمارۀ ١٧ (پنج‌شنبه ٢٧ رجب ١٢٦٧)، تاریخ پنج‌شنبه را (قاسمی، ج ٢، ص ١١٨٧). ترتیب نشر آن درنه سال نخست، هفتگی و از سال دهم نامنظم بوده است. شکل نشریه در سه سال نخست، از شمارۀ ١ تا ٣١٨، دوستونی بوده و پس از آن سطح چاپی تک‌ستونی سراسری شده است. از میانۀ سال هشتم تفاوتها‌یی در نوع خط و صفحه‌آرایی نشریه به وجود آمده است. مثلاً در شمارۀ ٣٩٤ (پنجشنبه ٩ محرّم ١٢٧٥) مطالبی در خارج از ستون و چهارچوب معمول و در حاشیه نوشته‌اند و در شمارۀ ٣٩٥ (پنجشنبه ١٦ محرّم ١٢٧٥ ) مطالب، دوستونی یا سه ستونی آمده است (رجوع کنید به قاسمی، ج ٢، ص ١٢٢٨، ١٢٣١).

در آغاز، مطالب نشریه ذیل چهار سرفصل می آمده است: «اخبار خود دارالخلافه»، «سایر بلاد ممالک محروسه» یا «اخبار ولایات»، «اخبار دول خارجه»، و «احوالات متفرقه». بعدها، به مناسبت سفرهای ناصرالدین‌شاه، سرفصل «اردوی همایون» به آن افزوده شد. «امورات قشونی، «قیمت اجناس تجارت دارالخلافه و سایر امورات داد و ستد تجارتی» دیگر سرفصلهایی هستند که بیشترین مطالب را در بردارند. اوقات شرعی (رجوع کنید به ش ٣٢٥، پنج‌شنبه ٢٧ شعبان ١٢٧٣ق، ص ٢-٣) وضع آب و هوا (رجوع کنید به ش ٣٥٣، پنج‌شنبه ١٧ ربیع‌الاول ١٢٧٤، ص ١) و شعر (ش ١٦٤، پنج‌شنبه ٢٣ جمادی‌الثانی ١٢٧٠ ق، ص ٥) از دیگر مطالب نشریه است. به طور کلی، گزیده‌ای از رخدادهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و هنری جهان وشهرهای ایران، به‌ویژه تهران، در نشریه درج شده است که در این میان بازتاب اخبار حوادث جایگاه ویژه‌ای دارد. اخبار «دارالخلافۀ طهران» و چند شهر بزرگ ایران بیشترین سطح چاپی را در بردارد و اخبار کشورهای جهان، کمتر است (رجوع کنید به صدرهاشمی، ج ٤، ص ٣٣٢). در دورۀ نشریه بندرت مقالۀ سیاسی و ادبی و تاریخی دیده می‌شود (همانجا).

بیشترین منابع اخبار خارجی روزنامه، نشریه‌های چاپ خارج از کشور بوده‌اند که با پست به تهران می‌رسیده اند. در مورد خبرهای داخلی نیز از روزنامه‌های ولایات – که گزارش حکمرانان به مرکزنشینان و درباریان بوده است – استفاده می‌کرده‌اند. در آغاز عمر نشریه، حاکمان ولایات، با دستیاری مباشران خود، امور نمایندگی و خبرنگاری را بر عهده داشته‌اند (رجوع کنید به ش ٣٣، پنج شنبه٢١ ذیقعدۀ ١٢٦٧ ق، ص ١-٢). برای ساماندهی امور روزنامۀ وقایع اتفاقیه در تهران، مکانی را به عنوان دفتر این نشریه در میدان ارک برپا کردند و مرکز فروش را در دکان میرسید کاظم بلور فروش در بازار قرار دادند (رجوع کنید به ش ٤٨، پنج‌شنبه ٩ ربیع‌الاول ١٢٦٨ ق، ص ٦). از سال دوم انتشار نیز دکان میرسیدعلی بلورفروش و میرسیدعلی نقی بلورفروش به محل فروش روزنامه افزوده شدند (رجوع کنید به قاسمی، ج ٢، ص ١٢٠٨). در شمارۀ یک نشریه قیمت تک نسخه را ننوشته‌اند، اما از شمارۀ دوم پانصد دینار و شمارۀ سوم ده شاهی در زمان انتشار تعیین کرده‌اند.

روزنامه وقایع اتفاقیه نخستین نشریۀ فارسی در ایران است که ضمیمه و فوق‌العاده با عنوانهای «اشتهارنامه»، «اشتهارنامه دولتی»، «انتشارنامه» و گاهی «روزنامه یدکی» داشته است(رجوع کنید به ش ٨٠، پنج‌شنبه ٢٥ شوال ١٢٦٨ ق، ص ٥؛ قاسمی، ج ٢، ص ١٢٣٥). چاپ تصویر در مطبوعات فارسی عهد ناصری با روزنامه وقایع اتفاقیه شروع شد. در این نشریه افزون بر تصویرهای سرلوحه برای نخستین‌بار «شکل پول قدیم که در شهر شوش پیدا کرده» بودند به چاپ رسید (رجوع کنید به ش ٦٤، پنج‌شنبه ٢ رجب ١٢٦٨ ق، ص ٢).

روزنامه وقایع اتفاقیه نخستین نشریۀ فارسی در ایران است که برای چاپ آگهی قیمت تعیین کرده است (رجوع کنید به ش ٦، جمعه ١٠ جمادی‌الاول ١٢٦٧ ق، ص ٦). نخستین اعلانهای بازرگانی‌ فارسی مطبوعاتی را در این نشریه می‌توان دید (رجوع کنید به همانجا). انتشار روزنامه با عنوان وقایع اتفاقیه، که ده سال به طول انجامید، پیشتاز یک رشته روزنامه‌های دولتی بود که انتشارشان، با تغییر نامهای مکرر، تا پس از جنگ جهانی اول ادامه یافت (رجوع کنید به پروین، ج١، ص ١٣٦).

منابع :
(١) روزنامۀ وقایع‌اتفاقیه، تهران: کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران و مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ١٣٧٣ – ١٣٧٤ش؛
(٢) ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، ١٣٧٧ش؛
(٣) محمدصدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان ١٣٦٣ ـ ١٣٦٤؛
(٤) فرید قاسمی، سرگذشت مطبوعات ایران، تهران ١٣٨٠ ش؛
(٥) محمدمحیط طباطبایی، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران ١٣٦٦ ش.
/ سیدفرید قاسمی/

تاریخ انتشار اینترنتی:١٢/٠٦/١٣٩١