دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧١٧٧
خلّال، حسن بن محمد ، خلّال، حسن بن محمد، حافظ، محدّث، قارى و مؤلف قرن چهارم و پنجم. كنيهاش ابومحمد بود و در صفر ٣٥٢ در بغداد متولد شد (خطيب بغدادى، ج ٨، ص ٤٥٣؛ ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٧، ص ٥٩٣). تاريخنگاران محل زندگى او را در نهرالقَلَّايين، محله بزرگى در بغداد و شرق كَرْخْ، كه بيشتر اهل سنّت در آنجا سكونت داشتند (ياقوت حموى، ذيل «نهرالقلاءين»)، ذكر كردهاند كه پس از مدتى به بابالبصره، در غرب بغداد، نقل مكان كرد (رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ٨، ص ٤٥٤؛ سمعانى، ج ٢، ص ٤٢٢).
خلال از كسانى چون احمدبن جعفر قطيعى، محمدبن عباسبن جبويه، محمدبن مظفر، ابوبكربن شاذان، ابوبكر محمدبن اسماعيل ورّاق و ابوالحسن دارقُطنى حديث روايت كرده است (خطيب بغدادى، همانجا؛ ابناثير، ج ٩، ص ٥٤٤؛ ابنعماد، ج ٣، ص ٢٦٢). همچنين افرادى نظير خطيبِ بغدادى*، علىبن عبدالواحد دينورى، ابوالحسين مباركبن عبدالجبار صيرفى، محمدبن عمربن حفص كوفى و ابوسعداحمدبن طيورى از او روايت كردهاند (ابنعبدالهادى مقدسى، ج ٣، ص ٣٠٣؛ ذهبى، همانجا؛ سيوطى، ص ٤٤٤). به نظر ذهبى (١٩٨٤، ج ٣، ص ١٩١) ابوسعد احمدبن طيورى آخرين فردى است كه از وى روايت حديث كرده است. بهگفته اين تراجمنگار (١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٧، ص ٥٩٤)، خلال براى استماع حديث سفر نكرده و در عين حال، بعد از عبدالغنىبن سعيد اَزْدى* (متوفى ٤٠٩)، حديثشناس و نسبشناس عرب با حافظهترين فرد در حديث بوده است.
خطيب بغدادى كه هم عصر خلال و از راويان وى بود، او را با الفاظى چون «ثقه» و «آگاه بر مراتب حديث» وصف و توثيق كرده است (همانجا). سمعانى (همانجا) خلال را كثيرالروايه و داراى فهم و درايت والايى در حديث دانسته است.
خلال به علم قرائت نيز آگاه بود و كسانى چون ابوطاهربن سوار بغدادى در اين علم از او روايت كردهاند (ابنجزرى، ج ١، ص ٢٣١). ذهبى (١٤٠١ـ١٤٠٩، همانجا) احاديثى را از پيامبر صلىاللّهعليهوآلهوسلم، با طرق حديثى خود از ابومحمد خلال نقل كرده است.
خلال در ٤٣٩ در بغداد درگذشت و در مقبره باب حرب، در كنار مدفن احمدبن حنبل و بشر حافى به خاك سپرده شد (رجوع کنید به خطيب بغدادى، همانجا).
آثار وى عبارتاند از: مسندى بر صحيحين (همانجا)؛ اخبارالثُقلاء، كه آن را به روش محدّثان نوشته است (ابنعماد، همانجا؛ بغدادى، ج ١، ستون ٢٧٥)؛ طبقاتالمعبّرين، در شرح احوال ٧٥٠٠ خوابگزار كه به خلال منسوب است (بغدادى، همانجا). او در اين كتاب خوابگزاران را به پانزده گروه تقسيم كرده است، شامل انبيا، صحابيان، تابعين، فقها و مؤلفان و ديگران تقسيمبندى است (حاجىخليفه، ج ٢، ستون ١١٠٦ـ ١١٠٧)؛ المجالس العشر كه در واقع امالى يا مجلسهاى حديثى او بوده است. زركلى (ج ٢، ص ٢١٣) نسخه خطى اين كتاب موجود در شهر رباط مراكش، را معرفى كرده است.
منابع :
(١) ابناثير؛
(٢) ابنجزرى، غايةالنهاية فى طبقاتالقرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره [.بىتا]؛
(٣) ابنعبدالهادى مقدسى، طبقات علماءالحديث، چاپ اكرم بوشى و ابراهيم زيبق، بيروت ١٤١٧/١٩٩٦؛
(٤) ابنعماد؛
(٥) اسماعيل بغدادى، هديةالعارفين، ج ١، در حاجىخليفه، ج ٥؛
(٦) حاجىخليفه؛
(٧) خطيب بغدادى؛
(٨) محمدبن احمد ذهبى، سير اعلامالنبلاء، چاپ شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ١٩٨٨؛
(٩) همو، العبر فى خبر من غبر، ج ٣، چاپ فؤاد سيد، كويت ١٩٨٤؛
(١٠) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٨٦؛
(١١) سمعانى؛
(١٢) عبدالرحمانبن ابىبكر سيوطى، طبقاتالحفاظ، چاپ على محمد عمر، ]قاهره[ ١٤١٧/١٩٩٦؛
(١٣) ياقوت حموى.
/ مقداد ابراهيمى كوشالى /