دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٩٦
خضر (٢) ، خضر (٢)
در ادبيات فارسى. خضر در ادب فارسى يكى از قهرمانان اسكندرنامهها و همواره مشاور اسكندر* (مثلا طرسوسى، ج ٢، ص ٥٧٩، ٥٨٤) و پيشرو سپاه او در سفر به ظلمات است (اسكندرنامه، ص ٢٠٣). با اين حال در تاريخ بلعمى (ص ٣٢٥)، خضر قرنها پيش از عهد اسكندر زنده و معاصر فريدون، پادشاه پيشدادى، دانسته شدهاست. نام پدرش را عاميل (طوسى، ص ٤١٦)، كنيهاش را ابوالعباس (مثلا قشيرى، ص ٦٥٨) و نام مادرخوانده او را اصفيا ذكر كردهاند (قصه حمزه، ج ١، ص ٢٤١) و گويند در گوشهاى از زمين همسر اختيار كرده و از وى صاحب ده فرزند شده اما فرزندان، او را نشناختهاند (بدخشى، ص ٢٤٤). همچنين نقل است كه خضر مانند انسانهاى ديگر بيمار مىشود و خود را درمان مىكند. تا پيش از زمان پيامبر خاتم صلىاللّهعليهوآلهوسلم، خضر هر پانصد سال دندانهاى نو درمىآورده است و از آن پس تاكنون هر ١٢٠ سال خضر صاحب دندان تازه مىشود (علاءالدوله سمنانى، ص ٣٧١).
خضر همراه اسكندر و سپاهيانش در جستجوى آب حيات يا آب حيوان يا آب زندگانى كه آدمى با نوشيدن آن عمر جاودان مىيابد، به ظلمات رفته و آن را يافته و نوشيده اما اسكندر از آن بىنصيب ماندهاست. بنابراين خضر عمر جاودان يافته و از اين لحاظ مانند الياس* نبى است و ازاينرو نام اين دو در منابع معمولا با هم ذكر شده است (براى نمونه رجوع کنید به طرسوسى، ج ٢، ص ٥٧٥؛ اسكندرنامه كبير، ج ٥، ص ١٧؛ ابراهيمبن روزبهان ثانى، ص ٨٢). نقل است كه به موسم حج، خضر و الياس كعبه را طواف مىكنند اما مردم آنان را نمىشناسند و ايشان نيز خود را به كسى نمىنمايند (طبرى، ج ٤، ص ٩٦٨). به گفته طبرى (همانجا) خداوند خضر را بر درياها و الياس را بر خشكى گماشته است تا راهْ گمكردگان را يارى رسانند (قس طوسى، همانجا؛ نيز رجوع کنید به فرانك، ص١٤٠ـ١٤١). در شعر فارسى نيز به ارتباط خضر و دريا اشاره شده است (براى نمونه رجوع کنید به فرخى سيستانى، ص ٦٢؛ سنايى، ص ٢٢٤)، اما براساس قصصالانبياء نيشابورى (ص ٣٣٨) خضر بر خشكى و الياس بر دريا گمارده شده است (قس ماسه، ج ٢، ص ٣٥١). در قصهها نيز معمولا خضر در بيابانها ظاهر مىشود (رجوع کنید به ادامه مقاله).
به گفته نظامى گنجوى (١٣٧٨ش، ص ٥١١) از داستان خضر و اسكندر روايتهاى گوناگون رومى، زردشتى و عربى در دست بوده است. بر طبق روايت رومى، الياس با خضر همراه بود و چون به چشمهاى رسيدند، سفره گشودند كه نان با ماهىِ خشكِ نمك سود بخورند، از دست يكى از آنان ماهى در آب افتاد و زنده شد و او دريافت كه آب حيات را يافته است و از آن نوشيد (همان، ص٥١٠ـ٥١١؛ قس طرسوسى، ج ٢، ص٥٩٠). اما طبق روايت عربى، اسكندر به خضر گوهرى داد كه هرگاه به آب نزديك مىشد، تابناك مىگرديد. خضر به راهنمايى آن گوهر چشمه آب حيوان را يافت و از آن نوشيد و سر و تن را در آن شست اما وقتى خواست آن را به اسكندر نشان دهد، چشمه ناپديد شد (نظامى، ١٣٧٨ش، ص ٥٠٩ـ٥١٠؛ نيز رجوع کنید به فردوسى، ج ٧، ص٨٠ـ٨١). طبق روايتى ديگر هنگامى كه خضر با سپاه اسكندر در ظلمات جستجو مىكرد، چيزى از دست خضر افتاد. دست دراز كرد كه آن را بردارد، دستش به آب رسيد. چشمهاى ديد كه آبش طعم عسل داشت، دانست كه آب حيات است (اسكندرنامه، ص ٢٠٨). خضر كه مظهر حكمت است به اسكندر پند داد كه به دنيا دل نبندد، از تكاپو بازايستد و تا مرگ به عبادت مشغول شود (طوسى، ص١٦٠). در اسكندرنامههاى كهن به زبانهاى يونانى و سريانى، كسى كه آب زندگانى را مىيابد و مىنوشد، خضر نيست بلكه آشپز يا يكى از ملازمان فرودست اسكندر است. اما در اسكندرنامهاى كه به زبان حبشى است، خضر آب حيات را مىيابد و مىنوشد و آنگاه همه جامهها و پوست و گوشتش سبزگون مىشود و براى همين الخضر يا أخضَر يا Hamalmil ناميده مىشود (سركاراتى، ص ٢٨٩ـ٢٩٤). چنانكه گويند بر تخت سنگى نشست و چون برخاست از سنگ گياه روييد (بلعمى، ص ٣٢٣).
شاعران فارسىگوى در اشعار خود به داستان خضر و آب حيوان (براى نمونه رجوع کنید به سنايى، ص ٣٠٦، ٩٤٢؛ خاقانى، ص ٩٨؛ مولوى، ج ١، ص ٤٩، ج ٤، ص ٢٣٦؛ سعدى، ص ١٩٣، ٤٥٢) و نيز به اينكه هرجا خضر پاى گذارد، سبز خواهد شد (براى نمونه رجوع کنید به نظامى، ١٣٧٨ش، ص ٥٠١؛ خاقانى، ص ٩٢) اشاره كردهاند. براى بركتبخشى و خوشيُمنى قدم اوست كه حافظ (ج ١، ص ٣٩٦، بيت ٧، ص ٦٢٨، بيت ٧) خضر را «پىخجسته» و نظامى (١٣٧٨ش، ص ٣٨) «پيروزپى» مىنامد. برخى شاعران هم گفتهاند كه خضر را ديدهاند و سرودنِ منظومه خود را از الهام و پيشنهاد خضر دانستهاند (رجوع کنید به همان، ص ٥١، ٥٤؛ مثنوى طريقالتحقيق، ص ١٠٨). گفته شده است كه سعدى چندى در بيتالمقدس و شام سقّايى كرد تا به خدمت خضر رسيد (جامى، ص ٥٩٨). به گفته جامى (ص ٦٠٧) اميرخسرو دهلوى به پايمردى پير خود، نظامالدين اولياء، به مصاحبت خضر مشرّف شد و به خضر التماس كرد كه آب دهان خود را در دهان اميرخسرو كند. خضر گفت كه اين دولت به سعدى رسيده است. ظاهرآ جامى همين توفيق را سبب فصاحت و بلاغت سعدى مىداند.
خضر در قصههاى عاميانه فارسى راهنما و ياور قهرمانان و پيشگوى وقايع آينده براى آنان است (براى نمونه رجوع کنید به هفت لشكر، ص ١٠٢؛ شكورزاده، ص ٣٩٤ـ٣٩٥؛ قصههاى مردم، ص ٣٩٧ـ٣٩٨). در وقتِ درماندگىِ آنها ظاهر مىشود و خود را خضرِ پيغمبر/ نبى معرفى مىكند و به آنان يارى مىرساند (رجوع کنید به ارجانى، ج ٤، ص ١٠٢ـ١٠٣؛ قصهى هزار گيسو، ص ٢٤٧، ٢٩٧). او قهرمانان قصه را راهنمايى مىكند كه چگونه از طلسم جادوان و پريان برهند (نظامى، ١٣٧٧ش، ص ٩٨) يا درماندگانِ بيابانها و راهگمكردگان را در چشم به همزدنى به مقصد مىرساند و ناپديد مىشود (اسكندرنامه كبير، ج ٧، ص ١٢٢؛ قصهى هزار گيسو، همانجاها). او با سرعتى غيرمعمول و حيرتانگيز حركت مىكند (اسكندرنامه كبير، ج ٣، ص ٢٨١؛ قس قصهى هزارگيسو، همانجاها؛ هفت لشكر، ص ٩٨). در متون عاميانه فارسى معمولا از او با تعبير احترامآميز «خواجهخضر» ياد شده است (براى نمونه رجوع کنید به قصهى هزارگيسو، همانجاها؛ چهارده رساله در باب فتّوت و اصناف، ص ١٥٧؛ قس بدخشى، ص ٥١ـ٥٢، كه مىگويد چون خضر در مجلس وعظ صوفيان حاضر مىشد، به احترام از او با تعبير «خواجه خضر» ياد مىكردند).
در حكايتهاى صوفيان، خضر در سرزمينهاى گوناگون به صورتهاى متفاوت ظاهر مىشود، مثلا در قونيه به شكل سوارى فرنگى (رجوع کنید به مناقب اوحدالدين حامدبن ابىالفخر كرمانى، ص ١٨٩ـ١٩٠) و در ماوراءالنهر به هيئت سوارى چوب به دست و كلاهنمدى بر سر و تركى پوستين بر تن ديده شده است (بخارى، ص ١٠٨، ٣٦٥). ابراهيم خوّاص (متوفى ٢٩١) خضر را در بيابان به شكل مرغى ديد كه در هوا پرواز مىكرد (عطار، ص٦٠٠). ديگران نيز به پرواز او اشاره كردهاند (رجوع کنید به همان، ص ١٧٧؛ قشيرى، ص ٦٨٢؛ جامى، ص ٥٢٣). ويژگيهايى از قبيل راهنمايى گمشدگان در بيابان (رجوع کنید به قشيرى، ص ٦٨١؛ ابراهيمبن روزبهان ثانى، ص٦٠ـ٦١) و ناپديد شدن ناگهانى پس از معرفى خود (رجوع کنید به قشيرى، ص ٦٩٢ـ٦٩٣) در حكايتهاى صوفيان به خضر نسبت داده شده است.
صوفيان نيز غالبآ در نخستين مواجهه با خضر، او را نمىشناسند (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص ٦٨٨). صوفيانى كه آرزوى ديدن خضر را داشتند به گورستانهاى خارج از شهر مىرفتند تا شايد او را ببينند (رجوع کنید به عطار، ص ٥٣٤ـ٥٣٥). چنانكه محمدحكيم ترمذى، صوفى سده سوم، نيز خضر را براى نخستين بار در گورستان ملاقات كرد (همان، ص ٥٢٥). در برخى حكايتها صوفيان و خضر يكديگر را «برادر» خطاب مىكنند (براى نمونه رجوع کنید به هجويرى، ص ١٧٩؛ قشيرى، ص ٣٢، ٦٥٨؛ عطار نيشابورى، ص ١٣٣؛ قس مجلسى، ج ٢٢، ص ٥١٥، ج ٣٩، ص ١٣١، كه على عليهالسلام خضر را برادر خود معرفى مىكند) زيرا عرفا اوليا را برادران معنوى مىدانستند. در برخى حكايتها نيز خضر كه مظهر حكمت است، در محفل صوفيان حاضر مىشود تا درستى سخنشان را تأييد كند (براى نمونه رجوع کنید به قشيرى، ص ٦٨١ـ٦٨٢؛ ابراهيمبن روزبهان ثانى، ص ٦١؛ افلاكى، ج ١، ص ٣٣٣). برخى حكايتها نيز دلالت بر آن دارد كه دانش و معرفت صوفيان هماندازه دانش خضر يا بيشتر بوده است (براى نمونه رجوع کنید به هجويرى، ص ١٧٨ـ ١٧٩، ٣٠٢ـ٣٠٣؛ عطار، ص ٥٢٥ـ٥٢٦؛ افلاكى، ج ١، ص ٣٤٨) كه با برخى از روايات شيعه كه دانش ائمه اطهار عليهمالسلام را از دانش خضر بيشتر دانسته، قابل مقايسه است (رجوع کنید به ابوالفتوح رازى، ج ١٣، ص١٠ـ١١؛ مجلسى، ج ٣٩، ص ١٣١، ج٤٠، ص ١٧٧).
در رسائل قلندران و اهل فتوت خضر پيشواى اوليا و صاحب علم لدنّى معرفى شده (رجوع کنید به آيين قلندرى، ص ١٢٩ـ١٣٠) و يكى از هفده پيامبر ميانبسته است (همان، ص ١٢٩، ٢٢٧؛ چهارده رساله در باب فتوت و اصناف، ص ٢٨٣). طبق روايتى از اهل فتوت، خضر ميانِ موسى عليهالسلام را بست و ميان بستن، يكى از رسوم اهل فتوت، از او باقىمانده و به انبيا رسيده است (آيين قلندرى، ص ١٢٩ـ١٣٠). در رسائل خاكساريه* او يكى از چهار پير غايب و يكى از سه پير «كودك ابدالان»، مريدان خاكساران و قلندران، ذكر شده است (رجوع کنید به همان، ص ٢٣٥، ٣٢٤). در روايات بكتاشيه تركيه باباالياس، بنيانگذار اين طريقت، با خضر وحدت يافته است و بكتاشيه پيران خود را همان خضر دانستهاند (فرانك، ص ٢٤١ـ٢٤٢).
٣) در فرهنگ عامه ايران. در تصور عامه مردم ايران خضر، پيامبر يا مردى روحانى است با عمر جاودان كه دائمآ در گردش است (رجوع کنید به مزداپور، ص ٢٣). به اين موضوع در شعر فارسى نيز اشاره شده (رجوع کنید به فرخى سيستانى، ص ١٨) و براساس همين باور است كه در رسائل اهل فتوت «سيّاحى» به او منسوب است (رجوع کنید به چهارده رساله در باب فتوت و اصناف، ص ١٢٦، ١٣١، ٢٨٩؛ آيين قلندرى، ص ١١٢). او نياز مردم را برطرف مىكند و هنگام درماندگى آنان، خاصه مسافرانِ وامانده در بيابان و راه گم كرده ظاهر مىشود و آنان را يارى و راهنمايى مىكند (رجوع کنید به طوسى، ص ٤١٦؛ مزداپور، ص ٢٣؛ قس حافظ، ج ١، ص ٦٢٨، بيت ٧). قابلهها در وقت زايمان زن زائو نام خضر و الياس را بر زبان مىآوردند (كتيرائى، ص ٤٥) و برخى از عوام بر آناند كه اگر بيمارى خالصانه و با آواى بلند خضر را بخواند، خضر او را شفا خواهد داد (عناصرى، ص ١٦٢). در قصههاى عاميانه فارسى نيز گاه قهرمانان در برابر ديوها از نام خضر، مانند اسم اعظم، مدد مىجويند (رجوع کنید به قصههاى مردم، ص ١٦٢). در سنگسر و اطراف آن بر اين باورند كه اگر كسى در بيابان گم شود و با صداى بلند خضر را فرابخواند و از او يارى بخواهد، خضر راه را به او نشان خواهد داد (عناصرى، همانجا).
در گذشته برخى از مردم كه از غرق شدن در دريا مىرهيدند، در اواسط ماه بهمن براى خضر نذر مىدادند و سفره مىانداختند (ماسه، ج ٢، ص ٣٠٣). نذرها و سفرههايى ديگر نيز به نام خضر در ميان مردم ايران مرسوم است. از جمله اينكه مردم آذربايجان و همدان يك شب جمعه از هشت شبانهروزِ هفتم تا پانزدهم بهمن را كه به «چارچار» مشهور است، به نام شب خِدْر (خضر) نبى گرامى مىدارند و در آن شب قاووت (= قوّتو، مخلوطى از آرد گندم برشته و نخودچى و عدس بوداده)، همراه با شيره كشمش و شكر، يا قند كوبيده، را در سينى مىريزند و در اتاقى خلوت مىگذارند و كنار آن شمع مىافروزند. فرداى آن شب به سراغ ظرف مىروند تا جاى تازيانه يا پنجه خضر را بر قاووت ببينند و آن را تبرك شده خضر بپندارند. سپس قاووت را در بشقابها ريخته و به همسايگان مىدهند. در اردبيل برخى بر آناند كه هركس در شب خِدر (خضر) نبى بيدار بماند، خضر را خواهد ديد و حاجات خود را از او مىتواند بگيرد (رجوع کنید به فرانك، ص ٨٧؛ عناصرى، ص ١٦٢ـ١٦٣). برخى از مردم ايران از جمله شيرازيان در شب جمعه آخر سال سفره خواجه خضر را مىاندازند كه آب و برگ سبز از لوازم آن و شبيه به سفره هفتسين است به اضافه شيربرنج بىنمك، اسفناج پخته و قاووتِ نخودچى. آنان بر اين باورند كه اگر خضر بر سر سفره بيايد، انگشت خود را بر قاووت مىزند (هدايت، ص ١٢٦؛ عناصرى، ص ١٦٨؛ قس ماسه، ج ١، ص ١٥٨، پانويس ٢). اين سفره مانند سفرهاى است كه زردشتيان براى كيخسرو، پادشاه كيانى، در نوروزِ بزرگ، يعنى جشن خرداد روز از ماه فروردين (ششم فروردين)، مىگسترند و ظرف جو و آب در آن مىگذارند تا شبرنگِ بهزاد، اسب كيخسرو، از آن بخورد (رجوع کنید به مزداپور، ص ٢٧؛ نيز رجوع کنید به ادامه مقاله).
از ديرباز عامه مردم آرزوى ديدار خضر را داشتند تا خواسته آنان را برآورده كند و بعد از نماز ظهر ده ركعت نماز خضر مىگزاردند تا خضر را ببينند (رجوع کنید به حسن دهلوى، ص ٢٦، ١٥٠ـ١٥١). برخى عوام در ايران بر اين باورند كه هركس چهل بامداد پياپى جلوى خانه خود را آب و جاروب كند، بامداد روز چهلم خضر از آنجا خواهد گذشت و مىتواند حاجات خود را از او بخواهد (هدايت، ص ٥٢؛ شكورزاده، ص ٣١٤)، اما اين ديدار براى زنان ميسر نمىشود مگر آنكه يائسه باشند (ماسه، ج ٢، ص ٣٦٣). خضر معمولا با لباس مبدل ظاهر مىشود (هدايت، ص ٥٢). از اينرو عوام معتقدند به گدا بايد سلام كرد زيرا ممكن است كه او خواجه خضر باشد (همان، ص ٨٣). پادشاهان خضر را نمىديدند و از ديگران مىخواستند كه خضر را به نزد آنان ببرند (طوسى، ص ٢١٢، ٤١٦). نقل است خسروپرويز، پادشاه ساسانى (حك : ٥٩٠ـ٦٢٨ ميلادى) از كسى كه بر او غضبناك شده بود، خواست تا خضر را نزد او ببرد. آن شخص خضر را يافت. خضر به پرويز گفت: «آمدهام تا اين مرد را از گزند تو برهانم»، و ناپديد شد. پرويز آن را مرد را عزيز داشت. در مدح پرويز مىگفتند كه او خضر را ديده است (همان، ص ٤١٦).
گويند در عهد سليمان عليهالسلام نانوايى به نام پيرمرجع را به مطبخ سليمان بردند تا نانوايى كند. او اين پيشه را از خضر آموخته و ميانبسته خضر بود (چهارده رساله در باب فتوت و اصناف، ص ١٥٧). همچنين ساخت برخى از ابزارها مانند «پاشنهكش» به خضر منسوب است (رجوع کنید به همان، ص ١٣١).
خضر مظهر بركت است. خشكسالى را از بين مىبرد و مرغزارها را سرسبز و حيوانات را حمايت مىكند (مزداپور، ص ٢٣، ٣٦؛ عناصرى، ص ١٦٣، ١٦٥). بر شير دامها مىافزايد (باستانى پاريزى، ص ٣٣٤) و اگر بر خرمنى نظر كند و عصايش را به آن بزند، آن خرمن پربركت مىشود (عناصرى، ص ١٦١). ظاهرآ براى همين است كه در هنگام درو در چهارمحال بختيارى گوسفند يا خروسى را نذر خضر مىكنند (رجوع کنید به همان، ص ١٦٢). به باور مردم راوَرِ كرمان اگر كسى در خواب گوسفند ببيند، آن گوسفند هديه خواجه خضر و نشانه بركت است (كرباسى راوَرى، دفتر١، ص١٥٠).
در برخى از نقاط ايران زيارتگاههايى به نام خواجه خضر است كه زنان نازا براى طلب فرزند به آنجا مىروند و نذر و نياز مىكنند (باستانى پاريزى، ص ٣٣٣؛ عناصرى، ص ١٦١). از جمله در آمل مقبرهاى است كه مقبره خواجه خضر مىنامند و عوام معتقدند كه هر هفته شبهاى چهارشنبه خضر به آنجا مىرود و نماز مىگزارد. دخترانى كه آرزوى همسر دارند، چهل شب چهارشنبه به آنجا مىروند و دخيل مىبندند و شمع روشن مىكنند و از خضر مىخواهند كه بخت آنان را بگشايد (شكورزاده، ص٩٠ـ٩١). مزار خضر در بِجِستان خراسان نيز مشهور است كه مردم شب جمعه اول سال به آنجا مىروند (همان، ص ١٠٧). در اطراف قم نيز ويرانهاى بود كه برخى آن را قبر حضرت خضر مىدانستند (ماسه، ج ٢، ص ٤٠١، پانويس ٣). هماينك در نزديكى جمكران قم كوه خضر مشهور است كه به باور مردم خضر در بالاى آن ديده شده است (نائينى، ج ١، ص ٤٥٧). معمولا در مكانهاى منسوب به خضر آب و سبزه وجود دارد. در كوهِ پارو، حوالى كرمانشاه، چشمهاى جارى است و مىگويند خضر در آنجا پنهان است (ماسه، ج ١، ص ٢٢٨). همچنين در كوه بزمان در بلوچستانِ ايران كوهى است به نام «كوه خضرزنده» كه معتقدند خضر در آن پنهان گرديده است (همان، ج ٢، ص٤١٠ـ٤١١). در جزيرهاى نزديك به كويت هم زيارتگاه خضر موجود است و بسيارى خضر را در جزيرههاى خليجفارس ديدهاند (فرانك، ص٩٠). زيارتگاه خضر در حاشيه ده محمدآباد در حومه يزد از زيارتگاههاى زردشتيان و نزد آنان معروف به «پيرخواجه خضر» است. در نزديك آن قناتى است كه گياه پرسياوشان ديوار و سقف راهرو آن را پوشانده است (مزداپور، ص ٢١ـ٢٢). به گفته زردشتيان روزى خضر به هيئت مردى فقير و نورانى درِ خانه خانوادهاى تهيدست در ده محمدآباد يزد را كوبيد و چيزى از آنان درخواست كرد. آنان از تنها كيسه آرد خود پيالهاى به او بخشيدند و با دعاى خضر كيسه آرد آنان هرگز خالى نماند. نشانى از اين خانه هنوز باقى است و مردم محمدآباد فقيران را از خود نمىرانند مبادا كه بركت را از خانه و كشتزار خود برانند (همان، ص ٢٢ـ٢٣).
به نظر مزداپور (ص ٢٧، ٢٩، ٣٥) خضر از حيث جاودانگى، بركت و بارانآورى با كيخسرو و هوم، به جهت سيروسفر مدام به نَرسى سرگردان و از نظر حضور بر در خانهها و بركت بخشيدن بر نان و غله به هَديش شباهت دارد. برخى از مردم ايران بر اين باورند كه حضرت على عليهالسلام حتى در كودكى از خضر، كه مظهر حكمت است، خردمندتر بوده است (لوفلر، ص ١٦٥).
منابع :
(١)آيين قلندرى: مشتمل بر چهار رساله در باب قلندرى، خاكسارى، فرقه عجم و سخنورى، چاپ ابوطالب ميرعابدينى و مهران افشارى، تهران: فراروان، ١٣٧٤ش؛
(٢) ابراهيمبن روزبهان ثانى، تحفةالعرفان فى ذكر سيدالاقطاب روزبهان، در روزبهاننامه، بهكوشش محمدتقى دانشپژوه، تهران : انجمن آثار ملى، ١٣٤٧ش؛
(٣) ابوالفتوح رازى، روضالجِنان و روحالجَنان فى تفسير القرآن، چاپ محمدجعفر ياحقى و محمدمهدى ناصح، مشهد ١٣٦٥ـ١٣٧٦ش؛
(٤) فرامرزبن خداداد ارجانى، سمك عيّار، چاپ پرويز ناتلخانلرى، تهران ١٣٤٧ـ١٣٥٣ش؛
(٥) اسكندرنامه، چاپ ايرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٤٣ش؛
(٦) اسكندرنامه كبير، چاپ سنگى تهران: شركت طبع كتاب، ١٣١٧ش؛
(٧) احمدبن اخىناطور افلاكى، مناقبالعارفين، چاپ تحسين يازيجى، آنكارا ١٩٥٩ـ١٩٦١؛
(٨) محمدابراهيم باستانى پاريزى، خاتون هفتقلعه، تهران ١٣٦٨ش؛
(٩) صلاحبن مبارك بخارى، انيس الطالبين و عدةالسالكين، چاپ خليل ابراهيم صارىاوغلى و توفيق ه . سبحانى، تهران ١٣٧١ش؛
(١٠) نورالدين جعفر بدخشى، خلاصةالمناقب: در مناقب ميرسيدعلى همدانى، چاپ سيدهاشرف ظفر، اسلامآباد ١٣٧٤ش؛
(١١) محمدبن محمد بلعمى، تاريخ بلعمى: تكمله و ترجمه تاريخ طبرى، بهتصحيح محمدتقى بهار، چاپ محمد پروينگنابادى، تهران ١٣٨٠ش؛
(١٢) عبدالرحمانبن احمد جامى، نفحاتالانس، چاپ محمود عابدى، تهران ١٣٧٠ش؛
(١٣) چهارده رساله در باب فتوت و اصناف، چاپ مهران افشارى و مهدى مداينى، تهران: نشر چشمه، ١٣٨١ش؛
(١٤) شمسالدين محمد حافظ، ديوان، چاپ پرويز خانلرى، تهران ١٣٦٢ش؛
(١٥) حسنبن على حسن دهلوى، فوائدالفؤاد: ملفوظات خواجه نظامالدين اولياء بدايونى، تصحيح محمدلطيف ملك، چاپ محسن كيانى، تهران ١٣٧٧ش؛
(١٦) بديلبن على خاقانى، ديوان، چاپ ضياءالدين سجادى، تهران ١٣٦٨ش؛
(١٧) بهمن سركاراتى، سايههاى شكارشده: گزيده مقالات فارسى، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٨) مصلحبن عبداللّه سعدى، غزليات سعدى، چاپ حبيب يغمائى، تهران ١٣٦١ش؛
(١٩) مجدودبن آدم سنايى، ديوان، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، تهران ١٣٤١ش؛
(٢٠) ابراهيم شكورزاده، عقايد و رسوم مردم خراسان، تهران ١٣٦٣ش؛
(٢١) محمدبن جرير طبرى، ترجمه تفسير طبرى: فراهم آمده در زمان سلطنت منصوربن نوح سامانى، ٣٥٠ـ٣٦٥ هجرى، چاپ حبيب يغمائى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٢٢) محمدبن حسن طرسوسى، دارابنامه طرسوسى، چاپ ذبيحاللّه صفا، تهران ١٣٥٦ش؛
(٢٣) محمدبن محمود طوسى، عجايبالمخلوقات، چاپ منوچهر ستوده، تهران ١٣٤٥ش؛
(٢٤) محمدبن ابراهيم عطار، تذكرةالاولياء، چاپ محمد استعلامى، تهران ١٣٦٠ش؛
(٢٥) احمدبن محمد علاءالدوله سمنانى، العروة لاهل الخلوة و الجلوة، چاپ نجيب مايل هروى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٢٦) جابر عناصرى، تجلى دوازده ماه در آئينه اساطير و فرهنگ عامه ايران، مرند ١٣٧٤ش؛
(٢٧) علىبن جولوغ فرخى سيستانى، ديوان، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران ١٣٧١ش؛
(٢٨) ابوالقاسم فردوسى، شاهنامه فردوسى، ج ٧، چاپ م.ن. عثمانوف، مسكو ١٩٦٨؛
(٢٩) عبدالكريمبن هوازن قشيرى، ترجمه رساله قشيريه، چاپ بديعالزمان فروزانفر، تهران ١٣٧٤ش؛
(٣٠) قصه حمزه (حمزهنامه)، چاپ جعفر شعار، تهران: دانشگاه تهران، ١٣٤٧ش؛
(٣١) قصههاى مردم، گردآوردهى پژوهشگران پژوهشكده مردمشناسى سازمان ميراث فرهنگى، انتخاب، تحليل و ويرايش احمد وكيليان، تهران: نشر مركز، ١٣٧٩ش؛
(٣٢) قصهى هزارگيسو، چاپ على رضوى بهابادى، يزد ١٣٨٠ش؛
(٣٣) محمود كتيرائى، از خشت تا خشت، تهران ١٣٧٨ش؛
(٣٤) على كرباسى راوَرى، فرهنگ مردم راوَر، دفتر١، تهران ١٣٦٥ش؛
(٣٥) مثنوى طريق التحقيق، منسوب به حكيم سنائى غزنوى، احتمالا از گفتار احمدبن حسنبن محمد نخجوانى، چاپ بواوتاس، ترجمه غلامرضا دهبد، تهران: سروش، ١٣٨١ش؛
(٣٦) مجلسى؛
(٣٧) كتايون مزداپور، «هَديش و خواجه خضر»، زندهرود، ش ٢٢ (بهار ١٣٨١)؛
(٣٨) مناقب اوحدالدين حامدبن ابىالفخر كرمانى، چاپ بديعالزمان فروزانفر، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٤٧ش؛
(٣٩) جلالالدين محمدبن محمد مولوى، كليات شمس، يا، ديوان كبير، چاپ بديعالزمان فروزانفر، تهران ١٣٥٥ش؛
(٤٠) محمدعلىبن حسين نائينى، انوارالمشعشعين فى ذكر شرافة قم و القميين، چاپ محمدرضا انصارى قمى، قم ١٣٨١ش؛
(٤١) الياسبن يوسف نظامى، شرفنامه حكيم نظامى گنجهاى، با تصحيح و حواشى حسن وحيد دستگردى، چاپ سعيد حميديان، تهران ١٣٧٨ش؛
(٤٢) همو، هفتپيكر حكيم نظامى گنجهاى، با تصحيح و حواشى حسن وحيد دستگردى، چاپ سعيد حميديان، تهران ١٣٧٧ش؛
(٤٣) ابراهيمبن منصور نيشابورى، قصصالانبياء، چاپ حبيب يغمائى، تهران ١٣٤٠ش؛
(٤٤) علىبن عثمان هجويرى، كشفالمحجوب، چاپ و. ژوكوفسكى، لنينگراد ١٩٢٦، چاپ افست تهران ١٣٥٨ش؛
(٤٥) صادق هدايت، فرهنگ عاميانه مردم ايران، تهران ١٣٧٨ش؛
(٤٦) هفت لشكر: طومار جامع نقّالان، از كيومرث تا بهمن، چاپ مهران افشارى و مهدى مداينى، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ١٣٧٧ش؛
(٤٧) Patrick Franke, Begegnung mit Khidr: Quellenstudien zum imaginaren im Traditionellen Islam, Beirut ٢٠٠٠.
(٤٨) Reinhold Loeffler, Islam in practice: religious beliefs in a Persian village, Albany, N.Y. ١٩٨٨.
(٤٩) Henri Masse, Croyances et coutumes persanes, suivies de contes et chansons populaires, Paris ١٩٣٨.
/ مهران افشارى /