خَصّاف، احمدبن عمر (عمرو) ، خَصّاف، احمدبن عمر (عمرو)، كنيه‌اش ابوبكر، محدّث و فقيه حنفى قرن سوم. او در حدود ١٨١ متولد شد. محل تولدش معلوم نيست. از نام فارسىِ جد او (مُهَير يا مِهران) چنين برمى‌آيد كه وى ايرانى‌تبار بوده است. علوم دينى را از پدرش عُمَر (يا عَمْرو)بن مُهَير (يا مِهران) شيبانى كه شاگرد حسن‌بن زياد لؤلؤى* (متوفى ٢٠٤؛ از شاگردان ابوحنيفه) بودــ فراگرفت (رجوع کنید به ابن‌نديم، ص ٢٥٩؛ ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٣، ص ١٢٤؛ سركيس، ج ١، ستون ٨٢٤). از لقبش خَصّاف به‌معناى نعل‌كوب يا پينه‌دوز (رجوع کنید به خليل‌بن احمد، ج ٤، ص ١٨٨، ذيل «خصف») مى‌توان شغل خانوادگى او را حدس زد. در منابع وى را «حاسب» و «فارض» ذكر كرده‌اند، زيرا به دانش حساب و مواريث (فرايض) آگاه بوده است.

خصّاف مورد توجه عباسيان (حك : ١٣٢ـ٦٥٦) قرار گرفت و ابتدا براى مدت كمى در دوره المعتزّباللّه و بعد در دوره كوتاه خلافت المهتدى باللّه قاضى شد. كتاب الخراج را براى المهتدى نوشت. پس از كشته شدن خليفه، خانه خصّاف خراب و كتابهايش غارت شد. او از كسانى چون مُسدّدبن مُسَرْهَد، وَهْب‌بن جَرير، ابوعامر عَقَدى، واقدى و قَعْنَبى حديث شنيد. خصاف در بحث اعتقادى خَلق يا قِدَم قرآن كه از مباحث رايج روزگار او بودــ به خلق قرآن معتقد بود و ازاين‌رو او را از جَهْميه* دانسته‌اند. او بسيار عابد بود، از دسترنج خويش ارتزاق مى‌كرد و از مواهب حكومتى بهره‌اى نداشت. وى در ٢٦١ در بغداد از دنيا رفت (رجوع کنید به طبرى، سلسله ٣، ص ١٦٨٤؛ ابن‌نديم، همانجا؛ ذهبى ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٣، ص ١٢٣ـ١٢٤؛ همو، حوادث و وفيات ٢٦١ـ٢٨٠ ه .، ص ٨٧ـ٨٨؛ براى نام كسان ديگرى كه از آنها حديث شنيده و نقل كرده است رجوع کنید به صَفَدى، ج ٧، ص ٢٦٦ـ٢٦٧؛ ابن‌ابى‌الوفا، ج ١، ص٢٣٠).

در آثار حنفيانِ پس از او، به اقوال فقهى او بسيار استناد شده است؛ از جمله در آثار شمس‌الائمه سرخسى (متوفى ٤٨٣؛ براى نمونه رجوع کنید به ج ٥، ص ١٨٢، ٢٢٥، ج ١٧، ص ٣٦، ٩٢)، علاءالدين سمرقندى (متوفى ح ٥٣٩؛ براى نمونه رجوع کنید به ج ٢، ص١٦٠)، ابوبكر كاسانى (متوفى ٥٨٧؛ براى نمونه رجوع کنید به ج ٤، ص ٢٤ـ٢٥، ٣٣) و ابن‌نجيم مصرى (متوفى ٩٧٠؛ براى نمونه رجوع کنید به ج ٣، ص ١٩٦، ٢٤١). طورى در تكملة البحر الرائق شرح كنزالدقائق از خصّاف با لقب امام ياد كرده و به اقوال فقهى او در ادب‌القاضى بسيار استناد جسته است (براى نمونه رجوع کنید به ج ٧، ص ٣٢ـ٣٣، ٤٤، ١٦٩ـ١٧٠).

خصّاف داراى آثار متعددى بود كه برخى از آنها عبارت‌اند از: ]كتاب[ الحِيَل، احكام الوقوف]الوقف[، ادب‌القاضى، الرِضاع، النَّفَقات، الشروط الكبير، الشروط الصغير، الوصايا، المحاضر و السِّجلّات، اقرارالورثه بعضهم لبعض، العصير و احكامه ذرع‌الكعبة و المسجد و القبر (ابن‌نديم، همانجا؛ ابن‌ماكولا، ج ٣، ص ١٦١). البته فقط شمارى از اين آثار امروزه در دسترس است. از جمله كتاب الحيل كه ابتدا با عنوان كتاب الحيل و المخارج در ١٨٩٦ در قاهره منتشر شد و بعدها به كوشش يوزف شاخت، مستشرق آلمانى، در ١٣٠٢ش/ ١٩٢٣ در هانوفر انتشار يافت (قس بغدادى، ج ١، ستون ٤٩ كه آن را الحيل الشرعية نام برده است). به نظر شاخت اين كتاب احتمالا در قرن چهارم نوشته شده و بعدها به خصّاف نسبت داده شده است (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، تكمله، ذيل مادّه؛ نيز رجوع کنید بهد. اسلام، چاپ دوم، ذيل "Hiyal"). در كتابخانه دولتى برلين (نام جديد كتابخانه سلطنتى برلين؛ رجوع کنید به آلوارت، ج ٤، ص ٣٤٤ـ٣٤٥) نسخه‌اى خطى از آن با عنوان كتاب الحيل و المخارج موجود است. در اين نسخه، چاره‌جوييهاى شرعى در ابواب مختلف فقهى مانند بيع، اجاره، طلاق و شفعه مطرح شده است. بر اين كتاب، كسانى چون شمس‌الائمه حلوانى، شمس‌الائمه سرخسى و محمدبن محمود معروف به خواهرزاده شرح نوشته‌اند (رجوع کنید به حاجى‌خليفه، ج ١، ستون٦٩٥؛ بغدادى، ج ١، ستون ٥٧٧ـ٥٧٨، ج ٢، ستون ٧٦، ١٢٥).

كتاب الوقف (الوقوف/ الاوقاف)، از كهن‌ترين رساله‌ها درباره وقف است كه در ١٣٢٢/١٩٠٤ در قاهره منتشر شد. همچنين كتاب النفقة به كوشش ابوالوفاء افغانى در حيدرآباد (١٣٤٩/ ١٩٣٠) منتشر شده است (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، تكمله، همانجا). بر كتابِ ادب القاضى فقهاى مشهور حنفى شرح نوشته‌اند، از جمله ابوبكر جصاص*، على‌بن حسين سُغدى*، سرخسى، حلوانى، خواهرزاده، قاضى‌خان اوزجندى و حسام‌الدين عمربن عبدالعزيز بخارى (متوفى ٥٣٦) كه شرح اخير با تحقيق محيى هلال سرحان (بغداد ١٩٧٧ـ١٩٧٨) به‌چاپ رسيد (رجوع کنید به حاجى‌خليفه، ج ١، ستون ٤٦ـ٤٧؛ بغدادى، ج ١، ستون ٦٧، ٢٨٠، ٤٥٢، ٧٨٣).

حاجى‌خليفه (متوفى ١٠٦٧؛ ج ٢، ستون ١٣٩٥) اثرى به نام كتاب الاقالة و بغدادى (متوفى ١٣٣٩؛ ج ١، ستون ٤٩) كتابى با نام كتاب الخصال نيز به خصّاف نسبت داده‌اند، ولى در ديگر منابع به‌ويژه منابع متقدم چنين انتسابى ديده نمى‌شود. به‌احتمال زياد اين مؤلفان خصّاف را با احمدبن عمر خَفّاف (فقيه شافعىِ قرن چهارم) كه اثرى به نام الخصال داشته (رجوع کنید به ابواسحاق شيرازى، ص ١٢٢) اشتباه گرفته‌اند، چنان‌كه حاجى‌خليفه هم در يك مورد (ج ٢، ستون ١٤١٦) مرتكب اين اشتباه شده است.

منابع :
(١)ابن‌ابى‌الوفا، الجواهرالمضيّة فى طبقات الحنفيّة، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، رياض ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٢) ابن‌ماكولا، الاكمال فى رفع الارتياب عن المؤتلف و المختلف من الاسماء و الكنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن يحيى معلمى يمانى، حيدرآباد، دكن ١٣٨١ـ١٤٠٦/ ١٩٦٢ـ١٩٨٦؛
(٣) ابن‌نجيم، البحر الرائق شرح كنزالدقائق، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٤) ابن‌نديم (تهران)؛
(٥) ابواسحاق شيرازى، طبقات‌الفقهاء، چاپ خليل ميس، بيروت [.بى‌تا]؛
(٦) اسماعيل بغدادى، هدية‌العارفين، ج ١ـ٢؛
(٧) در حاجى‌خليفه، ج ٥ـ٦؛
(٨) حاجى‌خليفه؛
(٩) خليل‌بن احمد، كتاب العين، چاپ مهدى مخزومى و ابراهيم سامرائى، قم ١٤٠٩؛
(١٠) محمدبن احمد ذهبى، تاريخ‌الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفيات ٢٦١ـ٢٨٠ ه .، بيروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(١١) همو، سيراعلام النبلاء، چاپ شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ١٩٨٨؛
(١٢) يوسف اليان سركيس، معجم المطبوعات العربية و المعربة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١٣) محمدبن احمد سمرقندى، تحفة‌الفقهاء، بيروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(١٤) محمدبن احمد شمس‌الائمه سرخسى، كتاب المبسوط، بيروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٥) صفدى؛
(١٦) طبرى، تاريخ (ليدن)؛
(١٧) محمدبن على طورى، تكملة البحر الرائق شرح كنزالدقائق، در ابن‌نجيم، ج ٧ـ٩؛
(١٨) ابوبكربن مسعود كاسانى، كتاب بدائع‌الصنائع فى ترتيب الشرائع، كويته ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(١٩) W. Ahwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin ١٨٨٧-١٨٩٩.
(٢٠) EI٢, s.v. "Hiyal" (by J. Schacht), suppl., s.v. "Al-Khassaf" (by F. J. Ziadeh).
/ سعيد عدالت ‌نژاد/