خَشّاب، حسن‌بن موسى ، خَشّاب، حسن‌بن موسى، راوى شيعى قرن دوم و سوم. كنيه‌اش ابومحمد است و در اسناد روايات غالبآ با نام حسن‌بن موسى (رجوع کنید به خويى، ج ٥، ص ١٤٥) و در برخى روايات با لقب خشّاب آمده (رجوع کنید به همان، ج ٥، ص ١٤٦، ج ٢٣، ص ٩٢) كه ظاهرآ ناظر به شغل چوب‌فروشى خود يا خاندانش است (رجوع کنید به سمعانى، ج ٢، ص ٣٦٦). از تاريخ تولد وى اطلاعى در دست نيست اما چنانچه نقل خشّاب از اسحاق‌بن عَمّار صيرفى، از اصحاب امام كاظم عليه‌السلام، صحيح باشد (رجوع کنید به طوسى، ١٣٦٣ش، ج ٢، ص ٢١٤)، زمان ولادت او را بايد دست‌كم نيمه دوم قرن دوم در نظر گرفت. به گفته شوشترى (ج ٣، ص ٣٨٥) در مواردى حسن‌بن موسى خشّاب با حسن‌بن موسى حَنّاط، از ياران امام صادق عليه‌السلام، خلط شده است (براى نمونه رجوع کنید به طوسى، ١٤٠١، ج ٢، ص ٣٥٨ـ ٣٥٧، كه عبداللّه‌بن مُغيرَه از اصحاب امام‌كاظم از خشّاب روايت كرده است). همچنين محل سكونت وى معلوم نيست، هرچند در سند يكى از روايات از او با لقب كوفى ياد شده است (رجوع کنید به كشّى، ص ٢٠٩). با اينكه طوسى (١٤١٥، ص ٣٩٨) نام او را ذيل نام اصحاب امام حسن عسكرى عليه‌السلام آورده اما مستقيمآ از آن حضرت روايتى نقل نكرده (رجوع کنید به همان، ص٤٢٠) بلكه عمده روايات وى با واسطه از امام صادق عليه‌السلام است.

خشّاب از اصحاب امام رضا و امام جواد عليهماالسلام چون احمدبن محمدبن ابى‌نصر بَزَنطى*، على‌بن اَسْباط، و على‌بن حَسّان واسطى نقل حديث كرده است (رجوع کنید به كلينى، ج ١، ص ١٩٢؛ ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ٤، ص ٥٣١؛ طوسى، ١٤٠١، ج١، ص ٢٠٢، ج ٣، ص ٣٧، ٢٤٩، ج ٦، ص ٢١٤، ٣٠١؛ نيز رجوع کنید به خويى، ج ٥، ص ٣٩٢ـ٣٩٣). از ديگر مشايخ او غياث‌بن كَلّوب است (رجوع کنید به طوسى، ١٤٠١، ج ٣، ص ٢٩، ج ٦، ص ٣١٤؛ همو، ١٤٢٠، ص٣٥٥ـ٣٥٦) كه بيشتر روايات خشّاب از اوست (براى فهرستى از اين دست روايات در كتب اربعه رجوع کنید به خويى، ج ٥، ص ٣٩١ـ٣٩٥). خشّاب، راوى كتاب غياث نيز ذكر شده است (رجوع کنید به نجاشى، ص٣٠٥؛ طوسى، ١٤٢٠، ص٣٥٦). به‌گفته طوسى (١٤٠٣، ج ١، ص ٣٧٩ـ٣٨٠) غياث‌بن كلّوب از اهل سنت است اما اصحاب اماميه به روايت او در صورت عدم روايت معارض از طريق شيعه، عمل كرده‌اند و خويى (ج ١٣، ص ٢٣٥) بر همين مبنا به وثاقت غياث‌بن كلّوب حكم داده است.

راويان معتبر و محدّثان سرشناسى از خشّاب روايت كرده‌اند (رجوع کنید به خويى، ج ٥، ص ٣٩٢ـ٣٩٥)، از جمله محمدبن حسن صفار قمى* (رجوع کنید به صفّار قمى، ص ٣١، ٧٨، ٣٣٧، ٥٢٧؛ نيز رجوع کنید به طوسى، ١٤٠١، ج ٥، ص ٣٧٧، ج ٦، ص ١٦٢)، على‌بن ابراهيم (رجوع کنید به كلينى، ج ١، ص ٣٣٧، ج ٥، ص ٤٧٠) و سعدبن عبداللّه اشعرى* (رجوع کنید به ابن‌قولويه، ص ٨٤، ٢١٥، ٤٢٧؛ ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ٤، ص ٥٣١؛ طوسى، ١٤٠١، ج ١، ص ٢٠٢، ج ٣، ص ٢٠٠، ٣٢٤). همچنين حُمَيْدبن زياد* روايات زيادى از خشّاب به نقل از حسن‌بن على‌بن يوسف معروف به ابن‌بَقّاح راوى شيعى كه از اصحاب امام صادق عليه‌السلام روايت كرده شنيده است (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٨٧، ١١٤، ٤٦٧، ٦٢١، ج ٣، ص ٥٠٤، ج ٥، ص ٣٤، ١٤٧، ٣٢٥، ج ٦، ص ٢٩٧، ٣٠٠، ٥٣٩؛ براى فهرست روايات وى در كتب اربعه شيعه رجوع کنید به خويى، ج ٥، ص ٣٩٢ـ٣٩٥، ج ٢٣، ص ٣٤٣ـ٣٤٤).

رجاليان متقدم حسن‌بن موسى را توثيق كرده و از وجوه اصحاب شمرده و او را به علم و كثرت حديث ستوده‌اند (رجوع کنید به نجاشى، ص ٤٢؛ نيز رجوع کنید به ابن‌داوود حلّى، ص ٧٨؛ علامه حلّى، ص ١٠٤). رجاليان متأخر وى را ممدوح دانسته‌اند (رجوع کنید به طريحى، ص ١٠٥؛ اردبيلى، ج ١، ص ٢٢٧؛ مجلسى، ص٦٠؛ كاظمى، ص ١٩٣) و جزائرى (ج ٣، ص١٠٠) او را در شمار راويان حَسَن آورده است (قس موسوى عاملى، ج ٧، ص ٣٦٠ كه او را غيرموثق و حتى غيرممدوح خوانده است). محمدباقر بهبهانى (ص ١٥٥) براى وثاقت خشّاب ادله‌اى اقامه كرده است، از جمله: اوصافى كه نجاشى براى خشّاب شمرده و به گزارش وى، ابن‌وليد خشّاب را در شمار راويان ضعيفى كه محمدبن احمدبن يحيى از آنها روايت مى‌كند، قرار نداده است (نيز رجوع کنید به مامقانى، ج ٢١، ص ٨٩ـ٩٠)؛ اعتماد و استناد كشّى و شيخش، حمدويه‌بن نصير، به روايات حسن‌بن موسى از جمله درباره واقفى بودنِ احمدبن حسن‌بن اسماعيل ميثمى (رجوع کنید به كشّى، ص ٤٦٨) و حسن‌بن سَماعه (همان، ص ٤٦٩)؛ و روايت مشايخ حديث قم، نظير عمران‌بن موسى و محمدبن حسن صفار، از وى. مامقانى (ج ٢١، ص٩٠) نيز باتوجه به قرائن پيش‌گفته خشّاب را موثق و احاديث او را صحيح يا حَسَن نزديك به صحيح دانسته است (نيز رجوع کنید به زنجانى، ص ٥٥٩؛ موحد ابطحى، ج ٢، ص ٥٥؛ مامقانى، ج ٢١، ص ٩٢، پانويس). شوشترى (ج ٣، ص ٣٨٥) دلايل بهبهانى را نقد كرده و نقل قميان از وى را دليل ثقه‌بودن او ندانسته است، زيرا در بين آنان افرادى هستند كه غث‌وسمين را نقل مى‌كنند و محدثان قُمىِ اهل نقد همچون احمدبن محمدبن عيسى اشعرى و ابن‌وليد نيز از آنها روايت نمى‌كنند. همچنين به نظر او استثنا نشدن وى از راويانى كه محمدبن احمدبن يحيى از آنها روايت كرده، حداكثر دال بر عدم ضعف اوست و وثاقت خشّاب را ثابت نمى‌كند (براى نقد سخن شوشترى رجوع کنید به مامقانى، ج ٢١، ص٩٠ـ٩١، پانويس محيى‌الدين مامقانى؛ نيز درباره مستثنيات ابن‌وليد و بحث مربوط به آن رجوع کنید به خويى، ج ١، ص ٧٤ـ٧٥).

موضوع بيشتر روايات خشّاب، فقهى (براى نمونه رجوع کنید به كلينى، ج ٣، ص ٥٤٢، ج ٥، ص ١٤٧، ٤٧٠، ج ٦، ص ٢٥٢، ٢٩٧، ٣٠٠، ٣٠٥، ج ٧، ص ١٧٣؛ طوسى، ١٤٠١، ج ١، ص ١٣٨، ٢٠٢، ٢٣٧ـ٢٣٨، ٣٣٧، ٤٤٤، ج ٢، ص ٥٣ـ٥٤، ٢٩٧، ٣٥٨؛ براى فهرست كامل‌تر اين روايات رجوع کنید به اردبيلى، ج ١، ص ٢٢٧ـ٢٢٨؛ خويى، ج ٥، ص ٣٩١ـ٣٩٥، ج ٢٣، ص ٣٤٣ـ ٣٤٤) يا اعتقادى با مضامينى چون صفات خدا (رجوع کنید به كلينى، ج ١، ص ١٢٧؛ ابن‌بابويه، ١٣٥٧ش، ص ٣١٦ـ٣١٧؛ كشى، ص ٢٧٩ـ٢٨٠)، شأن و منزل اهل‌بيت و امامان شيعه (صفّار قمى، ص ٣١، ٣٧، ٦٠، ٦٥، ٧٧ـ٧٨، ٨١، ٩١ـ٩٢، ٩٨، ١٢٥، ١٣٨، ٢٢٦، ٣٤٠، ٥٠٠؛ كلينى، ج ١، ص ١٨٠، ١٩٢، ٢٢١، ٢٧٥)، علم امام (صفّار قمى، ص ٢٣٢ـ٢٣٤، ٢٤٢ـ٢٤٣، ٣٣٧، ٣٤٦ـ٣٤٧، ٤١٣، ٤٤٠؛ كلينى، ج ١، ص ٢٢٩؛ ابن‌بابويه، ١٣٦٣ش، ج ٢، ص ٤١٢؛ كشّى ص ٦١٤)، مسئله غيبت (كلينى، ج ١، ص ٣٣٧؛ ابن‌بابويه، ١٣٦٣ش، ج ٢، ص٣٦٠، ٣٨٢) و ردّ غُلات (كشّى، ص ٢٢٥ـ٢٢٦) است. وى همچنين رواياتى با مضمون اخلاقى (براى نمونه رجوع کنید به كلينى، ج ١، ص ٢٧، ج ٢، ص ٨٧، ١١٤، ٤٦٧، ج ٤، ص ٢٢) نقل كرده است. ابن‌قولويه نيز رواياتى از وى درباره فضل نماز در مسجد سَهله (رجوع کنید به ص ٧٤ـ٧٦) و ثوابت ذكر و زيارت امام حسين عليه‌السلام (ص ٢١٢، ٢١٥، ٢٨٦، ٤٢٧) آورده است. به گفته نجاشى (ص ٤٢) خشّاب دو كتاب به نامهاى كتاب‌الرد على الواقفه و كتاب‌النوادر داشته و كتاب‌الحج و كتاب‌الانبياء نيز به او نسبت داده شده است. نجاشى (همانجا) و طوسى (١٤٢٠، ص ١٢٧)، هريك، طريق خود را به كتاب خشّاب ذكر كرده‌اند كه طريق طوسى را ضعيف دانسته‌اند (رجوع کنید به خويى، ج ٥، ص ١٤٥؛ موحد ابطحى، ج ٢، ص ٥٦). موحد ابطحى (همانجا) احتمال مى‌دهد خشّاب كتابى رجالى نيز داشته باشد، زيرا كشّى نقلهاى فراوانى از وى درباره احوال راويان آورده است (رجوع کنید به كشّى، فهرست، ص٨٠، ٨٩ـ٩٠).

منابع :
(١) ابن‌بابويه، التوحيد، چاپ هاشم حسينى طهرانى، قم ?] ١٣٥٧ش[؛
(٢) همو، كتاب مَن لايَحضُرُه الفقيه، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٤١٤؛
(٣) همو، كمال‌الدين و تمام‌النعمة، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٣٦٣ش؛
(٤) ابن‌داوود حلّى، كتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ١٣٩٢/ ١٩٧٢، چاپ افست قم [.بى‌تا]؛
(٥) ابن‌قولويه، كامل‌الزيارات، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٧؛
(٦) محمدبن على اردبيلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) محمدباقربن محمد اكمل بهبهانى، تعليقات على منهج‌المقال، در محمدبن على استرآبادى، منهج‌المقال فى تحقيق احوال الرجال المعروف بالرجال الكبير، چاپ سنگى ]تهران [١٣٠٧؛
(٨)عبدالنبى‌بن سعدالدين جزائرى، حاوى‌الاقوال فى معرفة الرجال، قم ١٤١٨؛
(٩) خويى؛
(١٠) موسى‌بن عبداللّه زنجانى، كتاب الجامع فى الرجال، ]قم [١٣٩٤؛
(١١) سمعانى؛
(١٢) شوشترى؛
(١٣) محمدبن حسن صفّار قمى، بصائرالدرجات الكبرى فى فضائل آل‌محمد (ع)، چاپ محسن كوچه‌باغى تبريزى، تهران ١٣٦٢ش؛
(١٤) فخرالدين‌بن محمد طريحى، جامع المقال فيما يتعلق باحوال الحديث و الرجال، چاپ محمدكاظم طريحى، تهران ?] ١٣٧٤[؛
(١٥) محمدبن حسن طوسى، الاستبصار، چاپ حسن موسوى خرسان، نجف ١٣٧٥ـ١٣٧٦/ ١٩٥٦ـ١٩٥٧، چاپ افست تهران ١٣٦٣ش؛
(١٦) همو، تهذيب‌الاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، بيروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٧) همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٨) همو، عدّة‌الاصول و بذيله الحاشية الخليلية، لخليل‌بن غازى قزوينى، چاپ محمدمهدى نجف، ]قم[ ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٩) همو، فهرست كتب الشيعة و اصولهم و اسماءالمصنفين و اصحاب‌الاصول، چاپ عبدالعزيز طباطبائى، قم ١٤٢٠؛
(٢٠) حسن‌بن يوسف علامه حلّى، خلاصة‌الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قيومى اصفهانى، ]قم[ ١٤١٧؛
(٢١) محمدامين‌بن محمدعلى كاظمى، هداية المحدثين الى طريقة المحمدين، چاپ مهدى رجايى، قم ١٤٠٥؛
(٢٢) محمدبن عمر كشّى، اختيار معرفة الرجال، ]تلخيص[ محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد ١٣٤٨ش؛
(٢٣) كلينى؛
(٢٤) عبداللّه مامقانى، تنقيح‌المقال فى علم الرجال، چاپ محيى‌الدين مامقانى، قم ١٤٢٣ـ؛
(٢٥) محمدباقربن محمدتقى مجلسى، الوجيزة فى الرجال، چاپ محمدكاظم رحمان‌ستايش، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢٦) محمدعلى موحد ابطحى، تهذيب‌المقال فى تنقيح كتاب الرجال للشيخ الجليل ابى‌العباس احمدبن على النجاشى، ج ٢، نجف ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٢٧) محمدبن على موسوى عاملى، مدارك الاحكام فى شرح شرائع‌الاسلام، قم ١٤١٠؛
(٢٨) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشيعة المشتهر ب رجال‌النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧.
/ مريم‌سادات عربى /