دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٥
بدخشی ، شاه محمد ، ملقب به ملاّ شاه صوفی ، شاعر و نویسندة قرون دهم و یازدهم . در ٩٩٢ در محلی به نام اَرْکَسا، حوالی رُستاقِ بدخشان ، متولد شد (کولابی ، گ ١١ ر). تحصیلات خود را نزد ملاّ حسین قبادیانی در بلخ کامل کرد (ظهورالدین احمد، ج ٢، ص ١٢٦). در ١٠٢٣ به کشمیر و از آنجا به دهلی و آگره سفر کرد و در ١٠٣٨ به لاهور رسید و مرید میان میر * قادری شد (کولابی ، گ ١١ پ ). نوزده سال در خدمت او ماند (جهان آرا بَگم ، ج ١٦، ش ٤، ص ٨٢) و ریاضتهای سخت کشید تا سرانجام ، از مراد خود خلافت یافت و به دستور او در کشمیر اقامت گزید (کنبو، ج ٣، ص ٢٨٥؛ بختاورخان ، ج ٢، ص ٤١٠).
شاه جهان (حک : ١٠٣٧ـ ١٠٦٨) و فرزندانش ، داراشکوه و جهان آرا بیگم ، از ارادتمندان بدخشی بودند و بدخشی با آنان مناسبات بسیار نزدیکی داشت و مکاتبه می کرد. دربارة بدخشی در سکینة الاولیاء داراشکوه بابی مستقل وجود دارد (ص ١٥٢ـ٢٠٤). جهان آرا نیز کتاب صاحبیه را دربارة او نوشته است .او در ١٥ صفر ١٠٧٢ در لاهور درگذشت و در کنار قبر مرشد خود مدفون شد.
بدخشی دارای افکاری متغیّر و گاهی متضاد بود که در آنها آزاد اندیشی غلبه داشت ؛ ازینرو با مخالفتِ شدید علمای دین روبرو شد. نویسندگان زندگینامه اش افکار او و واکنش روحانیون نسبت به آنها را بیان کرده اند. کیخسرو اسفندیار، نویسندة معاصر بدخشی ، به اندیشة او اشاره دارد (ج ١، ص ١٥٥، ٣٥٩، ٣٦١) و محمد مراد تنگ کشمیری (گ ٢٨ پ ) افکار او را نقد کرده است .
بدخشی در سخن سرایی از متقدّمان تقلید نکرده است . البته اشعارش از جهت وزن و قافیه و تعقیدات لفظی خالی از ضعف نیست (ظهورالدین احمد، ج ٢، ص ١٣٩).
مهمترین آثار او به فارسی کلیّات بدخشی است درسه جلد: جلد اول ، تفسیر شاهی ، در تفسیر سوره های فاتحه ، بقره ، آل عمران و یوسف ، که در ١٠٥٧ به روش عرفانی نگاشته شده است ؛ جلد دوم ، رسالة بسم اللّه ، رسالة حمد ونعت و منقبت ، یوسف و زلیخا، رسالة دیوانه ، رسالة مرشد، رسالة ولوله ، رسالة هوش ، رسالة تعریفات خانه ها و باغات و منازل کشمیر، رسالة نسبت ؛ جلد سوم ، رسالة شاهیه ، دیوان اول ، دیوان دوم ، شرح رباعیات ، رقعات ، قصاید عربی (ظهورالدین احمد، ج ٢، ص ١٣٦؛ نسخة خطی کلیات او در کتابخانة خدابخش پتنه موجود است ).
منابع :
(١) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب ، ج ٢، لاهور ١٩٧٤؛
(٢) محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیپ ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور ١٩٧٩؛
(٣) محمد مراد تنگ کشمیری ، تحفة الفقراء ، نسخة خطی ادارة تحقیقات جمون و کشمیر؛
جهان آرا بگم ، رسالة صاحبیه ، تحقیق و ترجمة محمد اسلم ، در
(٤) Journal of the Research Society of Pakistan , xvi , ٤(Oct.١٩٧٩),٧٧-١١٠, xv â â ,١ (Jan. ١٩٨٠), ٦٩-١٠٧;
(٥) داراشکوه بابری ، حسنات العارفین ، چاپ سید مخدوم رهین ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٦) همو، سکینة الاولیاء ، چاپ تاراچند و محمدرضا جلالی نائینی ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٤٤ ش ) ؛
(٧) محمد صالح کنبو، عمل صالح الموسوم به شاه جهان نامه ، ترتیب و تحشیة غلام یزدانی ، چاپ وحید قریشی ، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢، ج ٢، ص ٢٧٤، ج ٣، ص ٩٦، ٢٨٤ـ٢٨٦؛
(٨) توکل بیگ کولابی ، نسخة احوال شاهی ، نسخة خطی موزة بریتانیا، Supp. Rieu ، ش ١٣٠؛
(٩) کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب ، چاپ رحیم رضازاده ملک ، تهران ١٣٦٢ ش .
/ محمد اقبال مجدّدی /