خُرَّمْدره ، خُرَّمْدره، شهرستان و شهرى در استان زنجان.

١) شهرستان. واقع در مشرق استان زنجان. اين شهرستان از شمال به شهرستان قزوين، از مشرق، جنوب و مغرب به شهرستان ابهر محدود و مشتمل است بر يك بخش به نام مركزى. دو دهستان به نامهاى الوند و خرّمدره و يك شهر به نام خرّمدره (رجوع کنید به ادامه مقاله) كه مركز شهرستان به شمار مى‌رود (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٥ش، ذيل «استان زنجان»). آباديهاى آن عمدتآ در دشت قرار دارد.

مهم‌ترين كوههاى آن عبارت‌اند از: اَلوَند̊داغ (مرتفع‌ترين قله ح ٢٤٥٠ متر)، در حاشيه جنوبى كوهستان البرز غربى و در حدود بيست كيلومترى شمال شهر ابهر؛ اوچ‌قاشق در جنوب و ايده‌داغ در شمال‌شرقى و مشرق آبادى اَرْدَجين (واقع در حدود ٢٦ كيلومترى شمال‌شرقى شهر ابهر)؛ كوه ازمنكه واقع در جنوب‌غربى و مغرب و كوه گىِقيه در جنوب آبادى اِسْپاس، حدود نُه كيلومترى مغرب شهر ابهر (رجوع کنید به جعفرى، ج ١، ص ٧٩؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٥، ص ١٨، ٢٢). ابهررود و برخى از ريزابه‌هاى آن در شهرستان خرّمدره جريان دارند (رجوع کنید به جعفرى، ج ٣، ص ٤٦٦؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٥، ص ١٧).

اهالى آن به زراعت، دامدارى، باغدارى، پرورش زنبور عسل (در بيشتر آباديها)، كار در معادن و توليد صنايع‌دستى مانند فرش، از نوع خرسك و نقش سماورى، اشتغال دارند. محصولات عمده آن گندم، جو، يونجه، بنشن و تره‌بار است و از فراورده‌هاى باغى انگور، گردو، بادام، زردآلو، آلبالو، سيب و به دارد (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٥ ، ص ١٨، ٢٢، ٦١). مجتمع كشت و صنعت (شامل گاودارى صنعتى، مرغدارى، باغهاى بزرگ ميوه...) نيز در دهستان خرّمدره فعال است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش، ص ٢). اهالى آن شيعه دوازده امامى‌اند و به تركى گفتگو مى‌كنند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٥، ص ١٠٢). جمعيت شهرستان خرّمدره ٦٠٠٢٧تن است كه از اين تعداد ٤٨٠٥٥تن (ح ٨٠%) شهرنشين‌اند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، ذيل «استان زنجان»).

از لحاظ تقسيمات كشورى در ١٣٢٣ش، خرّمدره، يكى از آباديهاى دهستان ابهررود در شهرستان زنجان، از استان اول (گيلان) بود (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ١٠١). در ارديبهشت ١٣٦٦، دهستان خرّمدره به مركزيت آبادى قلعه حسينيه در شهرستان ابهر (ايجاد در ١٣٤٨ش) تشكيل گرديد (رجوع کنید به ايران. قوانين و احكام، ص ٦٨٤؛ ايران. وزارت كشور. ١٣٨٢ش، ذيل «استان زنجان»). در تير ١٣٦٨، بخش خرّمدره از تركيب دو دهستان صائين‌قلعه و خرّمدره و سه شهر خرّمدره (مركز بخش)، صائين‌قلعه و هيدج در شهرستان ابهر تشكيل شد (رجوع کنید به همان، ص٧٦٠). در مرداد ١٣٧٦ شهرستان خرّمدره به مركزيت شهر خرّمدره تشكيل شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، همانجا).

زيارتگاه شاهزاده عبداللّه واقع در آبادى پيلِه‌وَرين (حدود ٣٦ كيلومترى شمال‌شهر ابهر) و امامزاده‌اسماعيل واقع در آبادى قانْلو (حدود ٤٨ كيلومترى شمال غربى شهر ابهر) در اين شهرستان قرار دارد (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٥، ص ٦١، ١٩١).

٢) شهر. مركز شهرستان. اين شهر در حدود ٨٣ كيلومترى مشرق شهر زنجان و حدود چهار كيلومترى شمال‌غربى شهر ابهر در دشت مرتفعى در ارتفاع حدود ٥٧٠ ،١متر در كنار ابهررود قرار دارد (رجوع کنید به جعفرى، ج٣، ص٤٦٦). ارتفاعاتى‌از شمال و جنوب آن‌را احاطه كرده است. بيشترين دماى آن ْ٣٩ در مرداد و بيشترين برودت آن ْ١٤- در بهمن و ميانگين بارش سالانه آن ٥ر٢٢٩ ميليمتر ثبت شده‌است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى كشور، ص١٨٤). راه تجارتى تهران ـ تبريز ـ تركيه از آن مى‌گذرد. راه‌آهن تهران ـ تبريز در حدود پنج‌كيلومترى شمال آن ايستگاه دارد (آقامحمدى، ص١٣٥، ١٣٧). در شهر خرّمدره، كارخانه كبريت‌سازى «اقتصاد» (تأسيس در ١٣٢٤ش) و كارخانه‌هاى شركت صنعتى مينو خرّمدره (احداث‌در١٣٥١ش، بهره‌بردارى در ١٣٥٣ش) داير است كه موجب جذب نيروى فعال ناحيه به‌ويژه شهر خرّمدره شده است (همان، ص ١٣٧؛ فخيمى، ص ٩٥). خرّمدره در ١٣١٦ش، شهر شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، همانجا). جمعيت شهر طبق آمار ١٣٨٥ش، ٠٥٥،٤٨تن ضبط شده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، همانجا).

نام خرّمدره ظاهرآ براى نخستين بار در منابع دوره صفويه به بعد ديده شده است. جملى كاررى ــكه در ١١٠٦/ ١٦٩٤ به منطقه سفر كرده بودــ بدون توضيحى درباره خرّمدره، تنها نام آن را ذكر كرده است (رجوع کنید به ص ٤٦). در زمان فتحعلى شاه قاجار (حك : ١٢١٢ـ١٢٥٠)، ژوبر (ص ١٥٦) خرّمدره را درّه‌اى كوچك و زيبا در يك فرسخى ابهر ياد كرده است. جيمزبيلى فريزر نيز در همان دوره آنجا را مكانى خرّم، در بستر رودى پرآب ]ابهررود[، با جنگل و باغهايى در پيرامون آورده است (ص٧٢). ديولافوا در ١٢٩٩/ ١٨٨١ آن‌را در دو منزلى سلطانيه، دهكده‌اى زيبا و باصفا داراى قناتهاى بسيار، مزارع حاصلخيز، درختان بلند تبريزى، محصولات گندم، جو، پنبه، درختان ميوه، با خانه‌هايى كم‌ارتفاع ضبط كرده است (ص٩٧). بنابه اظهار وى (همانجا) از تبريز تا خرّمدره، هيچ دهكده اى به اندازه آن باصفا، آباد و خرّم نبوده است. يك سال بعد حاج‌سياح (ص ٢٧٥) آن را دهى معتبر و دره‌اى بسيار خرّم با هفتصد خانوار در بلوك ابهررود ضبط كرده است، وى همچنين اشاراتى به وجود باغ، قنات و عمارات خوب در آن دارد. خرّمدره در زمان ناصرالدين شاه تيول فراشخانه بود (رجوع کنید به عباس‌ميرزا قاجار، ص ١١٩).

حسينعلى رزم‌آرا در حدود ١٣٢٨ش، خرّمدره را قصبه دهستان ابهررود با محصولاتى از قبيل كشمش، انگور، گردو، غلات و يونجه و جمعيت ٦٥٣،٧تن ذكر كرده و مطالبى نيز درباره قلمستان و اشتغال اهالى به گليم‌بافى و جاجيم‌بافى آورده است (رجوع کنید به ج ٢، ص١٠٠ـ١٠١).

منابع :
(١)محمد آقامحمدى، ابهر: گذرى و نظرى، زنجان ١٣٧٧ش؛
(٢) اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٦٩ش؛
(٣) ايران. قوانين و احكام، مجموعه قوانينومقرراتمربوط‌بهوزارتكشور :ازآغازپيروزى انقلاب‌اسلامىتاپايانسال ١٣٦٩، تهران١٣٧٠ش؛
(٤) ايران.وزارتكشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(٥) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى : آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٦) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٧) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٨) جووانى فرانچسكو جملى كاررى، سفرنامه كاررى ، ترجمه عباس نخجوانى و عبدالعلى كارنگ ]تبريز[ ١٣٤٨ش؛
(٩) محمدعلى‌بن محمدرضا حاج‌سياح، خاطرات حاج‌سياح،يا،دور هوخوفووحشت، به كوشش حميد سياح، به تصحيح سيف‌اللّه گلكار، تهران ١٣٥٩ش؛
(١٠) ژان راشل ماگر ديولافوا، سفرنامه مادام ديولافوا: ايران و كلده، ترجمه و نگارش عليمحمد فره‌وشى، تهران ١٣٦١ش؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) پير ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ايران، ترجمه عليقلى اعتمادمقدم، تهران ١٣٤٧ش؛
(١٣) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى: ٧٦- ١٣٧٥، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٤) عباس‌ميرزا قاجار (ملك‌آرا)، شرح‌حال عباس‌ميرزا ملك‌آراء: برادر ناصرالدين‌شاه، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٦١ش؛
(١٥) آقاجان فخيمى، تاريخ ابهر: علماء، عرفا و شعرا، زنجان ١٣٧٦ش؛
(١٦) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٢٥ زنجان، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٦٩ش؛
(١٧) جيمز بيلى فريزر، سفرنامه فريزر، معروف به سفر زمستانى: از مرز ايران تا تهران و ديگر شهرهاى ايران، ترجمه منوچهر اميرى، تهران ١٣٦٤ش؛
(١٨) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved Apr. ١٠,٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥. rawdata;

همو، سرشمارى عمومى نفوس‌ومسكن :١٣٧٥شناسنامه آباديهاى كشور، استان زنجان، شهرستان ابهر، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٩) نقشه تقسيمات كشورى ايران، مقياس ٠٠٠،٥٠٠ ،١:٢، تهران: گيتاشناسى، ١٣٧٧ش؛
(٢٠) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠،٥٠٠،١:٢، تهران: نقشه‌بردارى كشور، ١٣٧٩ش؛
(٢١) نقشه عمليات مشترك (زمينى) : زنجان، مقياس ٠٠٠، ١:٢٥٠، تهران: اداره جغرافيائى ارتش جمهورى اسلامى ايران، ١٣٦٧ش.
/ محسن رنجبر /