خرّم‌آباد (٢) ، خرّم‌آباد (٢)، شهرى در بخش مركزى شهرستان تنكابن، در استان مازندران. اين شهر در قسمت شمالى شهرستان، در دهستان بلده در ارتفاع حدود پانزده مترى قرار دارد. فاصله آن با شهر تنكابن* (مركز شهرستان) در شمال، حدود يك كيلومتر و تا درياى خزر حدود سه كيلومتر است. در شمال‌شهر دشت حاصلخيز و در جنوب آن، به فاصله كمى (حدود چهار كيلومتر) دامنه‌هاى شمالى رشته‌كوه البرز مركزى قرار گرفته است. كوه و گردنه قلعه گردن (قلاگردن، بلده سابق رجوع کنید به ستوده، ج ٣، ص ٦٩) در حدود يك كيلومترى جنوب و جنوب‌غربى شهر واقع است و رود سه‌هزار (چشمه كيله) با جهت جنوبى ـ شمالى از مغرب آن مى‌گذرد (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائىآباديها، ج٢٦، ص٢٢٥، ٤٤٣). متوسط دماى سردترين ماه (آذر) ْ٥، متوسط دماى گرم‌ترين ماه (مرداد) ْ٨ر٢٥ و ميزان بارش ساليانه ٠٤٣، ١ ميليمتر است. رطوبت نسبى در خرّم‌آباد بالاست و ميانگين آن در روز ميان ٨٨ تا ٩١% متغير است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى كشور، ص ٤٤٨).

در ١٣٢٣ش، آبادى خرّم‌آباد جزو دهستان خرّم‌آباد در شهرستان شهسوارِ (رجوع کنید به تنكابن*) استان دوم (مازندران) بود (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ٢١١). اين آبادى در ١٣٣٠ش به شهر تبديل شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ذيل «استان مازندران»). در ١٣٦٥ش، نام دهستان خرّم‌آباد به بلده (به مركزيت آبادى قلعه‌گردن) تغيير يافت (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ذيل «استان مازندران»؛ مشايخى، ص ٥١٨ـ٥١٩).

مهم‌ترين‌آثار شهر و پيرامون‌آن، عمدتآ از دوره‌قاجاريه(١٢١٠ـ ١٣٤٤/١٣٠٤ش) است، از جمله: سبزه‌ميدان، ساختمان ناصريه معروف به ساختمان آيينه (داراى آيينه‌كارى و گچ‌برى)، ساختمان سردرب (محل زندگى سرداراسعد)، مسجد قديمى و ويرانه‌هاى عمارت ديوان‌خانه در جنوب‌شرقى شهر، عمارت عاليه‌خانم در مشرق ديوان‌خانه و امامزاده شيرعلى در آبادى ميانْناحيه خرّم‌آباد (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٦، ص ٢٢٦ـ٢٢٧؛ مشايخى، ص٦٠٥، ٦١٩؛ ستوده، ج٣، ص٦٢). جمعيت شهر خرّم‌آباد طبق سرشمارى ١٣٨٥ش، ٩٣٦، ٩ تن بوده است (مركز آمار ايران، ذيل «استان مازندران»). از پيشينه اين شهر قبل از دوره قاجاريه اطلاعى در دست نيست. در دوره قاجاريه، خرّم‌آباد مركز بلوك تنكابن بود و آبادى تنكابن بندر آن شمرده مى‌شد (رابينو، ص٥٠، ٥٣).

اعتمادالسلطنه (ج١، ص٨١٢) از مسجد، حمامها و باغ معروف به باغ ناصرى (رجوع کنید به مشايخى، ص ٣٧٣) در خرّم‌آباد ياد كرده است. به نوشته معصوم‌عليشاه، در ١٣١٣ بلوك خرّم‌آباد يكى از شش بلوك تنكابن و آبادى خرّم‌آباد حاكم‌نشين و دارالحكومه و داراى تلگرافخانه بوده است. او از استقرار تجار باكو در كنار رودهاى نزديك خرّم‌آباد ياد كرده است (ج ٣، ص ٦١٨ـ٦١٩، ٦٢٧).

رابينو كه در ١٣٢٧/ ١٩٠٩ به خرّم‌آباد رفته، آنجا را داراى ٢٥٠ خانه پراكنده و يك كاروان‌سرا توصيف و از ميدان شهر و خانه اميراسعد در كنار آن و شنبه‌بازار و سه‌شنبه‌بازار آنجا ياد كرده است (رجوع کنید به ص ٤٩، ٥١، ٥٣).

در دوره پهلوى با احيا و نوسازى در تنكابن و انتقال ادارات دولتى از خرّم‌آباد به تنكابن، مركزيت منطقه به تدريج تغيير كرد (مشايخى، ص٥١٠، ٥٥٤). در مقابل، باغهاى مركّبات و اراضى چاى خرّم‌آباد گسترش يافت (راهنماى مازندران، ص ٩٣).

منابع :
(١) اعتمادالسلطنه؛
(٢) ايران. وزارت كشور، تقسيمات كشور شاهنشاهى ايران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٣) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت‌احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(٤) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى.دفترتقسيماتكشورى، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨١ش؛
(٥) ياسنت لويى رابينو، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلى وحيد مازندرانى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٦) راهنماى مازندران، ]سارى: استاندارى استان مازندران، ١٣٤٥ش[؛
(٧) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى: ٧٤ـ ١٣٧٣، تهران ١٣٧٥ش؛
(٨) منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران ١٣٤٩ش ـ؛
(٩) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٢٦ قزوين، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٧٨ش؛
(١٠) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved Feb. ٢١,٢٠١٠,from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥.rawdata;

حبيب‌اللّه مشايخى، نگاهى همه سويه به تنكابن، تهران ١٣٨٠ش؛
(١١) محمدمعصوم‌بن‌زين‌العابدين معصوم‌عليشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمد جعفر محجوب، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ش؛
(١٢) نقشهتقسيمات‌كشورى ايران، مقياس ٠٠٠، ٥٠٠، ٢ :١، تهران:گيتاشناسى، ١٣٧٧ش؛
(١٣) نقشهراههاىشمال ايران، مقياس ٠٠٠، ١:٥٠٠،تهران : سازمان نقشه‌بردارى‌كشور، ١٣٧٩ش.
/ وحيد رياحى /