خرّم‌آباد (١) ، خرّم‌آباد (١)، شهرستان، شهر و مركز استان لرستان.

١) شهرستان خرّم‌آباد. اين شهرستان به مركزيت خرّم‌آباد، در مركز و جنوب استان لرستان واقع و مشتمل است بر چهار بخش مركزى (به مركزيت خرّم‌آباد)، پاپى (به مركزيت سپيد دشت)، چَغَلوَندى* (به مركزيت چغلوندى)، و زاغه (به مركزيت زاغه) و چهار شهر خرّم‌آباد، سپيددشت، چغلوندى، و زاغه (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٥ش، ذيل «استان لرستان»؛ نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران؛ استاندارى لرستان، ٢٠١١).

مهم‌ترين كوه آن هشتاد پهلو (بلندترين قله ح ٣٠١٢ متر) در جنوب شهر خرّم‌آباد است و چند كوه ديگر با ارتفاع بين دو هزار تا سه هزار متر نيز دارد (رجوع کنید به جعفرى، ج ١، ص ١٤٨، ٢٣٤، ٢٧١، ٤٣٩، ٥٥٣).

از رودهاى مهم شهرستان خرّم‌آباد، بالارود، ريزابه رود دِزْ، خرّم‌آباد، ريزابه رود كَشْگان، هَررود، كَشْگان (ريزابه رود كَرْخِه)، سُرخاب و آبسرده است (همان، ج ٢، ص ١٢٤، ٢٠٧، ٣٤٥، ٣٩٤؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٥٨، ص٢٢٠). از ديگر منابع مهم آبى آن بايد از چشمه‌هاى سراب / سراب‌كيو و گرداب دارائى نام برد (فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا).

در شهرستان خرّم‌آباد معادن آهك، تالْك، فِلدِسپات، سيليس، گچ، نمك آبى و سنگ مرمريت وجود دارد (همانجا؛ رشيديان، ص ١٩٥).

شهرستان خرّم‌آباد در منطقه كوهستانى، داراى زمستانهاى سرد و تابستانهاى معتدل و در منطقه دره‌اى (ارتفاع بين ١٢٠٠ تا ٢٠٠٠ متر)، داراى تابستانهاى بسيار گرم و خشك و زمستانهاى بسيار سرد و در منطقه گرمسير يا مراتع زمستانى (يا قشلاقى)، داراى تابستانهاى بسيار گرم و زمستانهاى معتدل است (رشيدين، ص ٥٦ـ٥٧).

اقتصاد شهرستان خرّم‌آباد بر پايه كشاورزى، باغدارى، دامدارى و صنايع كارخانه‌اى و دستى استوار است. از محصولات زراعى و باغى، گندم، جو، تره‌بار، آلبالو، گيلاس، سيب و انگور دارد (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٥٨، ص ٢٢١). از صنايع‌دستى، قالى‌بافى، گليم‌بافى، موج‌بافى (يا ماشته)، جاجيم‌بافى، بافت سياه‌چادر و طناب در اين شهرستان رواج دارد. اهالى آن شيعه دوازده امامى‌اند و به گويش لكى و لرى سخن مى‌گويند (رزم‌آرا، ج ٦، ص ١٣٩؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا؛ نيز براى كليميان خرّم‌آباد رجوع کنید به واليزاده معجزى، ١٣٨٢ش، ص ٣٢٧ـ٣٢٨).

اين شهرستان محل ييلاق و قشلاق ايلها و طوايف متعددى است از جمله، پاپى، دريكوند، ميوند/ مميوند، بيرانوند، سگوند، حسنوند، ترك‌چه، دِلفان چگنى، دلفان نورآباد، جودكى، يارم ديكوند و طوايف مستقل سادات، آهوقلندر، سادات فداله عمران، امير، باباعلى، بابايى، شاهيوند، طولابى، شيراوند، سادات كرالانى، كائدرحمت و مائدرحمت. جمعيت عشاير شهرستان در ١٣٧٧ش، حدود ٢٧٩،٤٧ تن بوده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٧٨ش، ص ١٤٩ـ١٥٠؛ رشيديان، ص ١٨٨ـ ١٨٩). جمعيت شهرستان در ١٣٨٥ش، ١٠٥ ،٤٦٥تن بوده كه از اين تعداد ١٢٤،٣٣٦ تن شهرنشين و بقيه روستانشين بوده‌اند (مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، ذيل «استان لرستان»).

راه اصلى اَزْنا ـ درود ـ خرّم‌آباد ـ پل دختر ـ دزفول و دزفول ـ خرّم‌آباد ـ الشتر از اين شهرستان مى‌گذرد (رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، ص ٥٨ـ٥٩). آزادراه خرّم‌آباد ـ پل زال نيز به عنوان محور اصلى اتصال خرّم‌آباد به خوزستان در ١١ آبان ١٣٨٩ افتتاح گرديد (پايگاه اطلاع‌رسانى دولت). فرودگاه در جنوب اين شهرستان قرار دارد (رشيديان، ص ٢١١).

در ١٣١٠ش، مسعود كيهان (ج ٢، ص ٤٦٢) خرّم‌آباد را تنها شهر لرستان ذكر كرده است. شهرستان خرّم‌آباد در ١٣١٦ش، با دوازده بخش در استان ششم تشكيل شد (ايران. قانون تقسيمات كشورى آبان ١٣١٦، ص ٢، ١٠ـ١١). سپس در ١٣٥٥ش، اين شهرستان با يازده بخش و پنج شهر، جزو استان لرستان معرفى شد (ايران. وزارت كشور، ١٣٥٥ش، ذيل «استان لرستان»).

شهرستان خرّم‌آباد، با توجه به آثار كشف شده در آن، در منطقه‌اى با سابقه تاريخى واقع شده‌است (رجوع کنید به ادامه مقاله). مراكز ديدنى و آثار باستانى شهرستان خرّم‌آباد عبارت‌اند از : قلعه باستانى فلك‌الافلاك* يا دژ شاهپورخواست/ شاهپورخاست، بازسازى شده در دوره اتابكان لر در شهر خرّم‌آباد؛ پل شكسته، معروف به پل شاهپورى، در دو كيلومترى جنوب شهر از بناهاى شاهپور ذوالاكتاف؛ و چند پل ديگر، متعلق به دوره ساسانى؛ مناره متعلق به دوره سلاجقه، به ارتفاع فعلى ٢٧ متر در يك كيلومترى جنوب‌شرقى شهر؛ نزديك اين منار، تخته‌سنگ يا سنگ چهارپهلو، با نوشته‌هايى به خط كوفى به‌نامِ سنگ‌نوشته، و خرابه‌هايى كه گفته مى‌شود شهر قديمى خرّم‌آباد در آنجا بنا شده بود؛ پل خرّم‌آباد يا پل محسنيه، متعلق به دوره صفويه؛ مسجدجامع خرّم‌آباد، مرمت شده در دوره صفويه؛ مقبره زاهد شير، متعلق به قرون هفتم و هشتم؛ مقبره شاهزاده عبداللّه، مقبره زيدبن على؛ مقبره دو برادران؛ مقبره خضر و مقبره شهنشاه متعلق به دوره اتابكان لر كوچك؛ مقبره فلك‌الدين؛ حوض موسى (حوض و سنگ‌نوشته)؛ همچنين غارهاى باستانى به نامهاى يافته، قمرى (اشكفت قمرى)، كنجى گرارجنه و پاسنگر (خودگو، ص ٢١ـ٢٣؛ رزم‌آرا، ج ٦، ص١٤٠؛ ساكى، ص ١٠٣ـ ١٠٤، ٢١٤؛ شاهرخى، ص ٣٢٦؛ رشيديان، ص ٨٢ـ ٨٥، ١٣١ـ١٣٨؛ نيز براى آثار ديگر رجوع کنید به ساكى، ص ٢١٤ـ٢٣٤).

٢) شهر خرّم‌آباد، مركز شهرستان و استان لرستان. در ارتفاع ١١٧١ مترى از سطح دريا و در حدود ٤٩٠ كيلومترى جنوب‌غربى شهر تهران، در دره تنگ عميقى بين كوههاى شهنشاه و طاف و مخمل‌كوه و يافته واقع شده است. به دليل عرض كم و عمق زياد دره، شهر به‌طور كامل از فراز تپه يا كوههاى اطراف ديده مى‌شود (ساكى، ص ٩٤؛ رشيديان، ص ١٧؛ نيز رجوع کنید به حسنعلى‌افشار، ص ١٤١؛ رزم‌آرا، همانجا).

رودهاى خرّم‌آباد يا كَشكان‌رود، رود كَرگانه و كاكاشرف، ريزابه رود خرّم‌آباد، در اين شهر جارى هستند. مهم‌ترين چشمه‌هاى شهر عبارت‌اند از: چشمه گلستان كه از تپه زيرِ بناى قلعه فلك‌الافلاك خارج مى‌گردد، چشمه گرداب سنگى، گرداب بزرگ شهر، كياب/ كيو و سراب شاه‌آباد يا چشمه مطهرى (ساكى، ص ١٠٣؛ جعفرى، ج ٢، ص ٣٩٤ـ٣٩٧؛ رشيديان، ص ١٧ـ١٨).

بيشترين دماى آن در تابستان، حدود ْ٤٣ و كمترين آن در زمستان، حدود ْ٨-، مقدار بارش ساليانه آن حدود ٥٠٠ ميليمتر است (سازمان هواشناسى كشور، ص ١٨١).

خرّم‌آباد در ١٣١٠ش، شهر شد (ايران. وزارت كشور، معاونت سياسى، ١٣٨٢ش، ذيل «استان لرستان»)، سپس با تشكيل استان لرستان در ١٣٥٢ش، مركز استان لرستان شد (همو، ١٣٨٥ش، جدول ] ١[). جمعيت خرّم‌آباد در ١٣٨٥ش، ٥٤٤ ،٣٢٨تن بوده است (مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، همانجا).

در اوايل قرن ششم، حاكم لرستان (از اتابكان لر) خرّم‌آباد را در حاشيه غربى قلعه فلك‌الافلاك بنا كرد. در اواخر قرن هفتم، شهر شاهپورخواست به كلى ويران شد و ساكنان آن به خرّم‌آباد كه آب فراوان و جاى مناسب‌ترى داشت، نقل مكان كردند و شهر جديد را توسعه دادند. در زمان صفويه، شهر خرّم‌آباد تا نزديك قلعه فلك‌الافلاك گسترش يافت. در همين زمان با احداث پل، بين مشرق و مغرب رودخانه خرّم‌آباد (يا شهر) ارتباط برقرار شد. خرّم‌آباد در زمان نادرشاه افشار و كريم‌خان زند نيز شهرى آباد و مورد توجه بود (رجوع کنید به ادامه مقاله). با احداث پل خرّم‌آبادى، شهر به سوى جنوب گسترش يافت و باغهاى اطراف به ساختمان تبديل شدند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٥٨، ص ٢٢٣ـ٢٢٤؛ رشيديان، ص ٩٥ـ٩٧). خرّم‌آباد در ١٢٦٤، بزرگ‌ترين شهر كوه‌نشينان لرستان و تنها مركز اقامت آنها در سردسير به شمار مى‌رفت. به دليل دامپرور بودن بيشتر اهالى و زندگى كوچ‌نشينى، خرّم‌آباد به صورت شهرى موسمى درآمده بود كه در آغاز بهار با آمدن ايل از گرمسير، رونق مى‌گرفت و در پايان شهريور با كوچ اهالى به سوى گرمسير، رونق خود را از دست مى‌داد (حسنعلى افشار، ص ٣٦).

پيشينه. احتمالا نام خرّم‌آباد برگرفته از موقعيت شهر و واقع شدن آن در دره‌اى خرّم با آب و هواى مناسب است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٥٨، ص ٢٢٣؛ شاهرخى، ص ٣١٧؛ قس قاسمى، ص ٣٤ـ٣٨ كه نام آن را تغييريافته واژه كهن خرماوا/ خرموو مى‌داند). ظاهرآ خرّم‌آباد در جاى خايدالو، يكى از شهرهاى مهم عيلاميان، بنا شده است (پيرنيا، ج ١، ص ١٣٠؛ سايكس، ج ١، ص ٤٤). وجود آثار باستانى در اين منطقه از آبادانى آن در گذشته‌هاى دور نشان دارد (رجوع کنید به شاهرخى، ص ٣١٨ـ ٣١٩). ويرانه‌هاى شاهپورخواست/ شاپورخاست*، در دو كيلومترى جنوب‌شرقى شهر خرّم‌آباد واقع است (رشيديان، ص٨٠). در منابع جغرافيايى قبل از قرن هشتم نامى از خرّم‌آباد ذكر نشده است. در زمان اميرتيمور گوركانى، خرّم‌آباد مهم‌ترين منطقه لر كوچك بعد از بروجرد به شمار مى‌رفت. به عقيده بسيارى، خرّم‌آباد همان شاپورخاست است (لسترنج، ص٢٠١)، اما حمداللّه مستوفى (تاريخ‌گزيده، ص٥٦١) كه از سه شهر معمور آنجا نام برده، از آن دو به طور جداگانه ياد كرده است. وى (نزهة‌القلوب، ص٧٠) در ذكر عراق عجم، از خرّم‌آباد ياد كرده است كه پيش‌از آن شهرى آباد، ولى در زمان او ويران بوده و ضمنآ خرماى بسيار داشته است. در همان زمان، خرّم‌آباد پايتخت لرستان فيلى بود (فسائى، ج١، ص٣١٦؛ لاكهارت، ص٥).

اميرتيمور در ٧٨٨ به خرّم‌آباد حمله برد و ويرانى بسيار برجاى گذاشت و حدود پانصد سوار و پياده را براى مدتى در قلعه خرّم‌آباد مستقر كرد (كتبى، ص ١٣٣؛ شرف‌الدين على يزدى، ج ١، ص ٢٨٨؛ ميرخواند، ج ٣، ص ٣٣). در ٩١٤، شاه‌اسماعيل صفوى به خرّم‌آباد لشكر كشيد و پس از درگيرى و كشمكشهاى فراوان با ملك‌شاه‌رستم، اتابك لر كوچك، خرّم‌آباد تحت حكومت شاه‌اسماعيل اول قرار گرفت. در اين دوره خرّم‌آباد مركز ايالتى بود كه به طور موقت، نواحى بَدره و جسَان و مَندلى، از توابع بغداد، جزو مستملكات آن به شمار مى‌رفت (عالم‌آراى شاه‌اسماعيل، ص١٧٠ـ١٧٥، ١٧٨ـ١٨١؛ عالم‌آراى صفوى، ص١٣٠ـ١٣١؛ روربورن، ص٨٠ـ٨١). در دوره صفوى، در قراردادى ميان اشرف افغان و دولت عثمانى در ١٥ صفر ١١٤٠، خرّم‌آباد به همراه چند شهر ديگر به دولت عثمانى واگذار شد (لاكهارت، ص ٢٧٢، ٢٩٢).

كريم‌خان زند نظرعلى‌خان فيلى را به ايالت لرستان و واليگرى فيلى، و سال بعد اسماعيل‌خان فيلى را به واليگرى فيلى (غفارى کاشانی، ص ٢٥١؛ پری، ص ٢٣٠) منصوب کرد و مركز فرماندهى آنها را خرّم‌آباد (مركز ايالت لرستان فيلى) قرار داد و از مهمان‌نوازى و حمايت مردم آنجا برخوردار شد (پرى، ص ٥٣).

در ١٢٢١، به دستور فتحعلى‌شاه قاجار، محمدعلى‌ميرزا حاكم خرّم‌آباد شد (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش، ج ٣، ص ١٤٨٢ـ١٤٨٣). در همين دوره، شيروانى (ص ٢٣٦) نيز خرّم‌آباد را پايتخت حاكمان قدرتمند و مهم ذكر كرده است. پيش از ١٢٦٢، حاكم اصفهان نايب‌الحكومه لرستان را تعيين مى‌كرد (حسنعلى‌افشار، ص ٣٧). در دوره ناصرالدين‌شاه، خرّم‌آباد رو به ويرانى نهاد و از ساكنان آن كاسته شد. در ١٢٦٨، ناصرالدين‌شاه دستور ايجاد نهر آب، مرمت قلعه خرّم‌آباد و باغ سروستان را داد (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣ش، ص ٩٨؛ همو، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش، ج ٣، ص ١٧٣٣؛ روزنامه وقايع اتفاقيه، ش ٤٤، ص ٤، ش ٦٤، ص ٣). امنيت نسبى كه ناصرالدين‌شاه در منطقه و خرّم‌آباد ايجاد كرده بود، در اواخر عمر او از بين رفت و قدرت به دست حكام ايلها و خانها و زورمندان محلى افتاد (رجوع کنید به واليزاده معجزى، ١٣٨٠ش، ص ٣٠٨). در ١٣٣٣، اردوى اعزامى ژاندارمرى، پس از پنج ماه جنگ با ياغيان موفق به شكست آنان و استقرار پست ژاندارمرى بين تهران ـ خرّم‌آباد گرديد (يكرنگيان، ص ١٥٢). اما پس از آن نيز درگيريهايى بين ژاندارمرى و ايلها رخ داد (رجوع کنید به همان، ص ٣٤٦ـ٣٥١).

در ١٣٠٨ش، به دستور رضاشاه طوايف و خوانين آنها به تهران كوچانيده و برخى از آنان زندانى و تبعيد شدند. در ١٣٠٩ش، با وجود تيپ خرّم‌آباد هنوز شورشهايى در منطقه صورت مى‌گرفت و درگيريها تا ١٣١٢ش ادامه داشت (واليزاده معجزى، ١٣٨٢ش، ص ٢٥٣ـ٢٥٤).

منابع :
(١) استاندارى لرستان. معاونت برنامه‌ريزى.

Retrieved Jan. ٢,٢٠١١,fromhttp://www.ostan-Ir.ir/ostan-Ir/ pagecontent.php?rQV=wHQXQDM٥IDQ٦IXZiIWduRWSIdWY;

اطلسراههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٥ش؛
(٢) محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاريخ‌منتظم‌ناصرى، چاپ محمداسماعيل‌رضوانى، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش؛
(٣) همو، المآثر و الآثار، در چهل سال تاريخ ايران، چاپ ايرج افشار، ج ١، تهران: اساطير، ١٣٦٣ش؛
(٤) ايران. قانون تقسيمات كشورى آبان ١٣١٦، قانونتقسيماتكشورووظايف فرماندارانو بخشداران، مصوب ٦ آبان ماه ١٣١٦، چاپ دوم، تهران [.بى‌تا]؛
(٥) ايران. وزارت كشور، تقسيماتكشور شاهنشاهى‌ايران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٦) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصروواحدهاى تقسيمات كشورى :آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٧) همو، نشريه تاريخ تأسيسعناصرتقسيماتىبههمراهشمارهمصوباتآن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٨) حسن پيرنيا، ايران باستان، يا، تاريخ مفصل ايران قديم، تهران ١٣٦٩ش؛
(٩) عباس جعفرى، گيتاشناسى‌ايران، تهران١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(١٠) حسنعلىافشار، سفرنامهلرستانو خوزستان (اراك، بروجرد، خرّم‌آباد،دزفولوشوشتر) : رويدادهاى شاهمُرد (١٢٦٤ه .ق)، چاپ حميدرضا دالوند، تهران ١٣٨٢ش؛
(١١) حمداللّه مستوفى، تاريخ گزيده؛
(١٢) همو، نزهة‌القلوب؛
(١٣) سعادت خودگو، قلعه‌فلك‌الافلاك: دژ شاپورخواست، خرّم‌آباد ١٣٨٣ش؛
(١٤) رزم‌آرا؛
(١٥) هدايت‌اللّه رشيديان، خرم‌آباد در گذر جغرافياى انسانى، خرّم‌آباد ١٣٨١ش؛
(١٦) روزنامه وقايع‌اتفاقيه، ش ٤٤، ١٠ صفر ١٢٦٨، ش ٦٤،٢ رجب ١٢٦٨؛
(١٧) سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى: ٧٦ـ ١٣٧٥، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٨) على‌محمد ساكى، جغرافياى تاريخى و تاريخ لرستان، خرّم‌آباد [١٣٤٣ش]؛
(١٩) علاءالدين شاهرخى، «جغرافياى تاريخى و تاريخ خرّم‌آباد»، در نخستين همايش ملى ايران‌شناسى، ٢٧ـ٣٠ خردادماه :١٣٨١ مقالات تاريخ و جغرافياى تاريخى، تهران: بنياد ايران‌شناسى، ١٣٨٣ش؛
(٢٠) شرف‌الدين على يزدى، ظفرنامه: تاريخ عمومى مفصل ايران در دوره تيموريان، چاپ محمد عباسى، تهران ١٣٣٦ش؛
(٢١) زين‌العابدين‌بن اسكندر شيروانى، بستان‌السياحه، يا، سياحت‌نامه، چاپ سنگى تهران ١٣١٥، چاپ افست [.بى‌تا]؛
(٢٢) عالم‌آراى شاه‌اسماعيل، چاپ اصغر منتظر صاحب، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٤٩ش؛
(٢٣) عالم‌آراى صفوى، چاپ يداللّه شكرى، تهران: اطلاعات، ١٣٦٣ش؛
(٢٤) ابوالحسن غفارى‌كاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران ١٣٦٩ش؛
(٢٥) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٥٨ خرّم‌آباد،تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٧٣ش؛
(٢٦) حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٢٧) فريد قاسمى، تاريخ خرم‌آباد، خرّم‌آباد ١٣٧٥ش؛
(٢٨) محمود كتبى، تاريخ آل‌مظفر، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٦٤ش؛
(٢٩) مسعود كيهان، جغرافياى مفصل ايران، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش؛
(٣٠) مركز آمار ايران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشاير كوچنده :١٣٧٧ جمعيت عشايرى دهستانها، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(٣١) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور،١٣٨٥ش.

Retrieved Jul. ٢٠, ٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥.rawdata;

ميرخواند؛
(٣٢) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠،٥٠٠، ١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور، ١٣٨٣ش؛
(٣٣) محمدرضا واليزاده معجزى، تاريخ لرستان: روزگار پهلوى از كودتاى ١٢٩٩ تا نهضت ملى شدن صنعت نفت، به‌كوشش حسين واليزاده معجزى و محمد واليزاده معجزى، تهران ١٣٨٢ش؛
(٣٤) همو، تاريخ لرستان: روزگار قاجار از تأسيس تا كودتاى ١٢٩٩، به‌كوشش حسين واليزاده معجزى و محمد واليزاده معجزى، تهران ١٣٨٠ش؛
(٣٥) حسين يكرنگيان، سيرى در تاريخ ارتش ايران: از آغاز تا پايان شهريور ١٣٢٠، تهران ١٣٨٤ش؛
(٣٦) Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge ١٩٣٠.
(٣٧) Laurence Lokhart, The fall of Safavi dynasty and theAfghan occupation of Persia , Cambridge ١٩٥٨.
(٣٨) John R. Perry, Karim Khan Zand: a history of Iran, ١٧٤٧-١٧٧٩, Chicago١٩٧٩.
(٣٩) Klaus Michael Rohrborn,Provinzen und Zentralgewalt Persiens im ١٦. und ١٧. Jahrhundert ,Berlin ١٩٦٦.
(٤٠) Percy Molesworth Sykes, A history of Persia London ١٩٥٨.
/ فرزانه ساسان‌پور /