خِراش بن ابراهيم كوفى ، خِراش بن ابراهيم كوفى. از راويان امامى. نام او در بعضى نسخه‌ها و روايات، خِداش ذكر شده است (رجوع کنید به بهبهانى، ص ١٦٦؛ مامقانى، ج ٢٥، ص ٢٥٢ـ٢٥٣؛ شوشترى، ج ٤، ص١٦٠ـ١٦١). او را در شمار اصحاب امام صادق عليه‌السلام ياد كرده‌اند (رجوع کنید به برقى، ص ٤٥؛ طوسى، ١٤١٥، ص ٢٠١). بهبهانى (همانجا؛ نيز رجوع کنید به امين، ج ٦، ص ٣٠٧) احتمال داده كه اين فرد همان خراش راوى انس‌بن مالك باشد كه با انس پيوند ولاء داشته است (براى روايات خراش از انس رجوع کنید به ابن‌عدى، ج ٣، ص ٧٥ـ٧٦؛ ابن‌بابويه، ١٣٦١ش، ص ٤٠٨ـ٤١١). اما فرد اخير خراش‌بن عبداللّه نام دارد كه حسن‌بن على‌بن زكريا عدوى ــكذّاب و وضّاع حديث (درباره او رجوع کنید به ابن‌عدى، ج ٢، ص ٣٣٨ـ٣٤٣؛ ابن‌غضائرى، ص ٥٤ـ٥٥)ــ مدعى شده است كه در سال ٢٢٢، در دوازده سالگىِ از خراش ١٨٠ ساله حديث شنيده است (ابن‌عدى، ج ٢، ص ٣٤٣).

درباره وثاقت يا عدم وثاقت خراش اختلاف هست. از رجاليان متقدم، كشى و نجاشى نامى از او نبرده و برقى (همانجا) و طوسى (همانجا) نيز درباره او سكوت كرده‌اند. اما برخى از رجاليان متأخر او را حسن دانسته‌اند (رجوع کنید به اردبيلى، ج ١، ص ٢٩٤؛ مامقانى، ج ٢٥، ص ٢٥٤). ظاهرآ مضمون روايت خراش درباره قبله متحير (رجوع کنید به ادامه مقاله)، دالّ بر امامى بودن او، و عمل اصحاب به آن نشانه اعتماد به او دانسته شده است، افزون بر اينكه در طريق اين روايت، عبداللّه‌بن مغيره از اصحاب اجماع نيز هست (بهبهانى، همانجا؛ جاپلقى بروجردى، ج ١، ص ٤٥٣).

روايات اندكى از او نقل شده است. خراش از زراره و ابوبصير حديث شنيده (خويى، ج ٧، ص ٤٥ـ٤٦) و اسماعيل‌بن عَبّاد قصرى از خراش روايت كرده است (اردبيلى؛ خويى، همانجاها؛ قس بهبهانى؛ جاپلقى بروجردى، همانجاها كه به خطا عبداللّه‌بن مغيره را راوى وى دانسته‌اند). مشهورترين روايتى كه از خراش نقل شده حكم نماز متحير است كه از امام صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه در صورت تاريكى يا ابرى بودن آسمان، اگر قبله قابل تشخيص نباشد، بايد به چهار طرف نماز خواند (طوسى، ١٤٠١، ج ٢، ص ٤٥). شيخ‌طوسى با استناد به همين روايت، به وجوب نماز خواندن به چهار طرف حكم كرده و روايات متعارض (رجوع کنید به كلينى، ج ٣، ص ٢٨٥؛ طوسى، ١٤٠١، همانجا) را ناظر به حال اضطرار دانسته است (رجوع کنید به طوسى، ١٤٠١، ج ٢، ص ٤٦؛ همو، ١٣٨٧، ج ١، ص٨٠؛ همو، ١٤٠٧ـ١٤١٧، ج ١، ص ٣٠٢؛ براى فتواى ديگر فقهاى شيعه رجوع کنید به علامه حلّى، ج ٢، ص ٦٧؛ شيخ‌بهائى، ص٦٤٠ـ٦٤١). در مقابل، برخى با استناد به آيه ١١٥ سوره بقره و روايات متعارض مذكور، نماز خواندن به يك جهت را كافى دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌بابويه، ١٤٠٤، ج ١، ص ٢٧٦؛ علامه حلّى، همانجا؛ موسوى عاملى، ج ٣، ص ١٣٦؛ نيز رجوع کنید به مجلسى، ج ٨١، ص ٢٨ـ٢٩، پانويس ١؛ براى تفصيل بيشتر رجوع کنید به قبله/ قبله‌يابى*).

منابع :
(١) ابن‌بابويه، كتاب مَن لايَحضُرهُ الفقيه، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٤٠٤؛
(٢) همو، معانى‌الاخبار، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٣٦١ش؛
(٣) ابن‌عدى، الكامل فى ضعفاء الرجال، چاپ يحيى مختار غزّاوى، بيروت ١٤٠٩/ ١٩٨٨؛
(٤) ابن‌غضائرى، الرجائل لابن الغضائرى، چاپ محمدرضا حسينى جلالى، قم ١٤٢٢؛
(٥) محمدبن على اردبيلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن‌الطرق و الاسناد، قم: مكتبة‌المحمدى، [.بى‌تا]؛
(٦) امين؛
(٧) احمدبن محمد برقى، كتاب‌الرجال، در ابن‌داوود حلّى، كتاب الرجال، تهران ١٣٨٣ش؛
(٨) محمدباقربن محمداكمل بهبهانى، تعليقة وحيد البهبهانى على منهج‌المقال، ]بى‌جا: بى‌نا، بى‌تا.[؛
(٩) على‌اصغربن محمدشفيع جاپلقى بروجردى، طرائف‌المقال فى معرفة طبقات الرجال، چاپ مهدى رجايى، قم ١٤١٠؛
(١٠) خويى؛
(١١) شوشترى؛
(١٢) محمدبن حسين شيخ‌بهائى، الحبل المتين فى احكام احكام‌الدّين، بيروت١٤٢٠/ ٢٠٠٠؛
(١٣) محمدبن حسن طوسى، تهذيب الاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، بيروت ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(١٤) همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٥) همو، كتاب الخلاف، چاپ محمدمهدى نجف، جواد شهرستانى و على خراسانى كاظمى، قم ١٤٠٧ـ١٤١٧؛
(١٦) همو، المبسوط فى فقه الامامية، ج ١، چاپ محمدتقى كشفى، تهران ١٣٨٧؛
(١٧) حسن‌بن يوسف علامه حلّى، مختلف‌الشيعة فى احكام الشريعة، قم ١٤١٢ـ١٤٢٠؛
(١٨) محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، چاپ على‌اكبر غفارى، بيروت ١٤٠١؛
(١٩) عبداللّه مامقانى، تنقيح‌المقال فى علم الرجال، چاپ محيى‌الدين مامقانى، قم ١٤٢٣ـ؛
(٢٠) مجلسى؛
(٢١) محمدبن على موسوى عاملى، مدارك‌الاحكام فى شرح شرائع‌الاسلام، قم ١٤١٠.
/ مژگان سرشار /