دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٩٤٩
خديجه بيگم ، خديجه بيگم، همسر كريمخان زند و عمه آقامحمدخان قاجار. او دختر فتحعلى خان قاجار* (متوفى ١١٣٩)، رئيس طايفه قاجار بود. از زندگى خديجه بيگم تا پيش از ورودش به دربار كريمخان زند (حك : ١١٦٤ـ١١٩٣) اطلاعى در دست نيست، اما چگونگى رويدادهاى تاريخى آن دوره، يعنى درگيريهاى پدرش با نادرميرزا (بعدها نادرشاه) كه به كشته شدن فتحعلى خان منجر شد، فرار برادرش محمدحسن خان به دشت قبچاق، و سرانجام مرگ محمدحسن خان (در ١١٧٢) به هنگام جنگ با كريمخان، از زندگى پرتلاطم خديجه بيگم حكايت دارد (رجوع کنید به هدايت، ج ٨، ص ٥١٧ـ٥١٨، ٥٥٩ـ٥٦٠). با مرگ محمدحسنخان، خانواده او را كه در استرآباد ساكن بودند به دستور كريمخان به تهران بردند، اما خديجه بيگم در استرآباد نزد محمدحسين خان بيگلربيگى ماند و پس از مرگ وى به حرمسراى كريمخان برده شد (غفارى كاشانى، ص١١٠ـ١١١؛ هدايت، ج ٩، ص ٧٧ـ٧٨). هر چند در منابع تاريخى روشن نيست كه خديجه بيگم در چه زمانى به عقد كريمخان درآمد، به نظر مىرسد كه اين ازدواج پس از كشته شدن محمدحسن خان صورت گرفته باشد (رجوع کنید به هدايت، ج ٩، ص ٧٨).
آقامحمدخان و برادرش، حسينقلى خان، نيز به دربار خان زند فرستاده شدند و از حمايت خديجهبيگم برخوردار گرديدند (غفارى كاشانى، ص ١١١؛ هدايت، همانجا). خديجه بيگم به زودى توانست موقعيت خود را در دربار تثبيت كند. او در ١١٧٣، به هنگام سفر تفريحى بهاره كريمخان در ابهر، اطلاعاتى درباره رفتار ناشايست زنان حرم با برخى از درباريان به دست آورد و به اطلاع خان زند رساند. كريمخان پس از مشورت با همسر برادرش، زكىخان زند*، و صحت ادعاى خديجه بيگم، عاملان را به مجازات رساند (غفارى كاشانى، ص ١٣١ـ ١٣٣). گرچه خديجه بيگم از كريمخان فرزندى نداشت، حضور فعال او در حرمسراى زند نشان از نفوذ وى دارد (رجوع کنید به هدايت، ج٩، ص ٣١٥).
خديجه بيگم به واسطه سليمان خان (پسر محمدخان قاجار، حاكم استرآباد) كه طفلى بيش نبود، آقامحمدخان را در جريان رويدادهاى دربار قرار مىداد (بامداد، ج ٢، ص ١١٩). با وخيم شدن حال كريمخان كه به سل مبتلا بود، خديجه بيگم دريافت كه سرداران زند برآناند تا پس از مرگ كريمخان، آقامحمدخان را به قتل رسانند. ازاينرو برادرزاده اش را كه به بهانه شكار در خارج از شيراز بود، از ماجرا آگاه كرد. با مرگ كريمخان، آقامحمدخان با چهارده سوار به سوى استرآباد رفت (هدايت، ج ٩، ص ١٢٧ـ ١٢٩؛ اعتمادالسلطنه، ج ١، ص ١٦٤).
از زندگى خديجه بيگم پس از مرگ كريمخان اطلاعى در دست نيست. خديجه بيگم را مىتوان از عوامل مؤثر در پايه گذارى سلطنت قاجار دانست، زيرا هوشيارى به موقع او سبب نجات جان بنيانگذار سلسله قاجار شد (رجوع کنید به هدايت؛ ذهنى، همانجاها).
منابع :
(١) محمدحسن بن على اعتمادالسلطنه، خيرات حسان، چاپ سنگى ]تهران[ ١٣٠٤ـ١٣٠٧؛
(٢) مهدى بامداد، شرح حال رجال ايران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجرى، تهران ١٣٥٧ش؛
(٣) ابوالحسن غفارى كاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى مجد، تهران ١٣٦٩ش؛
(٤) رضاقلى بن محمدهادى هدايت، ملحقات تاريخ روضةالصفاى ناصرى، در ميرخواند، ج ٨ـ١٠.
/ مهين فهيمى /