خَدَّه ، خَدَّه، محمد، نقاش خودآموخته و از پيشگامان هنر مدرن الجزاير. او در ١٣٠٩ش/ ١٩٣٠ در شهر مُسْتَغانِم زاده شد. پدرش كشاورز بود. خده دوران كودكى را، به سبب نابينايى پدر و مادرش، با دشوارى سپرى كرد (>فرهنگ هنر<، ذيل مادّه؛ «محمد خدّه»، ٢٠١٠ب). پس از پايان تحصيلات مقدماتى، در چاپخانه اى به كارآموزى مشغول شد. گوناگونى حروف و قواعد آنها وى را شيفته خود ساخت و آثار اين شيفتگى بعدها در نقاشي هايش پديدار شد. ديدار وى از موزه هنرهاى زيباى الجزاير در ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨، در گرايش جدّى او به نقاشى مؤثر بود («محمد خدّه»، ٢٠١٠ب).

در ١٣٢٩ش/ ١٩٥٠، به همراه دوست و همكلاسى اش عبداللّه بن عنتر به پاريس كه در آن دهه از مراكز عمده هنر جهان بود، رفت («محمد خدّه»، ٢٠٠٨). خده در آثار نخستينش گرايشهاى طبيعتگرايانه داشت و پس از آشنايى نزديك با هنر كلاسيك اروپا و تحول هنر انتزاعى و مطالعه پژوهشهاى اروپاييان درباره هنر افريقايى، شرق دور و اسلامى، به سوى هنر غيرفيگوراتيو كشيده شد (همانجا) و از ١٣٣٣ش/ ١٩٥٤ از نقاشى فيگوراتيو فاصله گرفت («محمد خدّه»، ٢٠١٠ب). تجربيات او در نقاشى، به هنرمند مراكشى هم عصرش، احمد شرقاوى، نزديك بود («محمد خدّه»، ٢٠٠٨). خده در پاريس در سالهاى ١٣٣٤، ١٣٣٦ و ١٣٣٧ش/ ١٩٥٥، ١٩٥٧، ١٩٥٨ آثارش را در چند نمايشگاه به نمايش گذارد (>فرهنگ هنر<، همانجا)، گرچه همچون اغلب هنرمندان الجزايرى كه در دهه ١٣٣٠ش/ ١٩٥٠ به كمال رسيدند، هيچ آموزش رسمى در هنر نديده بود. خده در جستجوى زبان بصرى خاص خويش بود و در اين زمينه، مطالعه تجربيات ماتيس، موندريان و كله درباره خط، وى را به كشف ويژگى خط عربى سوق داد. او با الهام از خط كوفى مغربى و طرح خالكوبى بربرها به خلق تركيب بنديهاى انتزاعى خاص با ويژگيهاى بومى دست يافت («محمد خدّه»، ٢٠١٠ب؛ «محمد خدّه»، ٢٠٠٨؛ مرابط، ص١١٥). تجربه هاى اوليه خده تجاربى منفرد و پراكنده اند از جمله آثارى كه درباره دردها و رنجهاى آزادى خواهان و خشونت بر ضد فلسطينيها خلق كرده است. اما آثار بعدى وى منسجم تر و يكپارچه تر («محمد خدّه»، ٢٠١٠ب) و موضوع اصلى آنها طبيعت و خوشنويسى است (>فرهنگ هنر<، همانجا).

خده در دهه ١٣٤٠ش/ ١٩٦٠ به الجزاير بازگشت و تمام وقتش را صرف نقاشى، گراوور (چاپنقش) و تئاتر (در نقش طراح هنرى) كرد. او در ١٣٧٠ش/ ١٩٩١ در زادگاهش درگذشت (همانجا).

خده مطالعات موشكافانهاى درباره رنگ كرد و خلقنقاشيهاى بديع با رنگهاى محدود (يك يا دو رنگ) نشاندهنده درك عميق وى از رنگ در نقاشى است (همانجا؛ «محمد خدّه»، ٢٠٠٨). استفاده از ابزار خاص در نقاشى مثل حروف سربى، ابزار دندانپزشكى و غيره براى ايجاد بافت يا طرح از ديگر ويژگيهاى آثار اوست (رجوع کنید به «محمد خدّه»، ٢٠٠٨؛ مرابط، ص١١٥). او آثارش را در اروپا، ژاپن، خاورميانه، و امريكا نيز به نمايش گذاشت. آثار وى در مجموعه هاى متعددى از جمله موزه هنر مدرنِ پاريس و موزه ملى هنرهاى زيباى الجزاير نگاهدارى مىشوند (>فرهنگ هنر<، همانجا). از جمله آثار برجسته وى مىتوان از >قبيله< (١٣٣٩ش/١٩٦٠)، و >درخت زيتونمديترانهاى< (١٣٥٦ش/ ١٩٧٧) نام برد (همانجا؛ نيز رجوع کنید به مرابط، ص ١١٤). او مجموعه كارهايى نيز در ابعاد كوچك (مثلا در ابعاد ١٣ سانتيمتر × ٥ر٢١ سانتيمتر يا ٣ر١١ سانتيمتر × ٣ر١١ سانتيمتر) دارد، از جمله >ردپا< (١٣٥٩ش/ ١٩٨٠)، >تعويذ< (١٩٨٠) و >پژواك< (١٣٦٥ش/١٩٨٦؛ «محمد خدّه»، ٢٠٠٨؛ «محمد خدّه»، ٢٠١٠الف). او مهمترين نقاش در شكلگيرى نقاشى مدرن در الجزاير است و نقاشيهاى او در زمره آثار ملى الجزاير به شمار مى آيند («محمد خدّه»، ٢٠٠٨؛ >فرهنگ هنر<، همانجا).

منابع :
(١) خليل مرابط، «خدة محمد»، در الفن العربى المعاصر : مجموعة متحف معهدالعالم العربى، پاريس: معهدالعالم العربى، ] ١٩٨٩[؛
(٢) The Dictionary of art, et. Jane Turner, NewYork: Grove, ١٩٩٨,s.v. "Khadda,Muhammad"(by S.J.Vernoit).
(٣) "Mohamed Khadda", Association pour la defense et l'illustration des arts d'Afrique et d'Oceanie (ADEIAO), ٢٠١٠a. Retrieved Sept. ١٢, ٢٠١٠, from http://www.adeiao.org/algerie/ mohamed-khadda. html.
(٤) "Mohammed Khadda", Galerie arts en liberte. Retrived July ١٤, ٢٠٠٨, from http://www. artsenliberte.com/php/content/view/٤٢/٤٣.
(٥) "Mohammed Khadda: un peintre au sommet de son art", El Watan, ٢٠١٠b. Retrieved sept. ١٢, ٢٠١٠, from http://www. elwatan.com/Mohammed-Khadda-un-peintre-au.
/ معصومه ميرسعيدى /