دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٩٣٦
خدابنده ، خدابنده، شهرستانى واقع در جنوب استان زنجان. اين شهرستان از شمال به شهرستان ابهر، از شرق به شهرستان بوئينزهرا در استان قزوين، از جنوبشرقى و جنوب به شهرستانهاى رَزن و كبودرآهنگ در استان همدان، از جنوب غربى به شهرستان بيجار در استان كردستان و از غرب به شهرستان زرينآباد، در استان زنجان محدود مىشود. خدابنده شامل چهار بخش مركزى (به مركزيت شهر قيدار)، افشار (به مركزيت شهر گرماب)، بُزينهرود (به مركزيت شهر زِرين رود) و سُجاسرود (به مركزيت شهر سجاس) است (سازمان مديريت و برنامهريزى استان زنجان، ص ] ٧[، نقشه؛ ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ذيل «استان زنجان»).
آب و هواى خدابنده معتدل (مايل به سرد و خشك) است. قله قره داغ با ارتفاع ٣١٢٠ متر، سَرْيال (مرتفع ترين قله ح ٢٣٥٠ متر) و قيدار (مرتفعترين قله ح ٢٨١٢ متر) از مرتفع ترين كوههاى اين شهرستان است (رجوع کنید به جعفرى، ج ١، ص ٣١٤، ٣٩٨، ٤١٥).
رود دائمى شورِ فَشاپويه، از رودهاى مهم اين شهرستان، از دامنه غربى كوه قرهداغ سرچشمه مىگيرد و به نام خررود از دهستان سجاسرود مىگذرد و با عبور از ده كيلومترى شرق شهر قيدار به نام چاى خررود به استان قزوين وارد مىشود (همان، ج ٢، ص ٣٠٧).
زراعت، باغدارى و دامدارى نقش مهمى در اقتصاد خدابنده دارند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٥، ص١٠٠ـ١٠١). زراعت در خدابنده نيمهمكانيزه و سنّتى و بيشتر ديمى است، اما در مجاورت رودها كشت آبى نيز رونق دارد (همانجا). معادن نمك، سرب و روى، لاشه آهكى، سنگ گچ و سنگ مرمر نيز در خدابنده فعال است (همان، ج ٢٥، ص١٠٠). برخى صنايعدستى چون قالى، جاجيم، گليم و جوراب پشمى نيز در اين منطقه توليد مىشود (همانجا).
براساس سرشمارى ١٣٨٥ش، جمعيت خدابنده ٦٩٦، ١٦١ تن ضبط شده است كه از اين تعداد ٣٣٢،٣٩تن شهرنشين و مابقى روستانشين بوده اند (مركز آمار ايران، ذيل «استان زنجان»). اهالى خدابنده شيعه دوازده امامى اند و بيشتر به تركى و تعداد كمى هم به فارسى تكلم مىكنند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا).
شهرستان خدابنده در ١٣٤٨ش، به مركزيت شهر قيدار*، در استان زنجان تشكيل شد (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، همانجا). در تقسيمات كشورى ١٣٥٥ش شهرستان خدابنده داراى دو بخش (حومه (مركزى) و افشار) و يك شهر (قيدار) بود (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ذيل «استان زنجان»). سپس بزينهرود در مرداد ١٣٦٨ و سجاسرود در خرداد ١٣٧٣ به بخش و آباديهاى گرماب در خرداد ١٣٧٥، سجاس در خرداد ١٣٧٧ و زرينرود در ارديبهشت ١٣٧٨ به شهر تبديل شدند (ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، همانجا).
جامع سجاس متعلق به اوايل قرن پنجم و قبرستان قديمى آن شهر معروف به قبرستان شهدا، با سنگ قبرهاى داراى نقوش اسليمى برمزار افرادى كه در مقابله با مهاجمان مغول از پاى در آمدهاند، از آثار تاريخى اين شهرستان است (ثبوتى، ص ١٦٧).
منابع :
(١)ايران. وزارت كشور، تقسيمات كشور شاهنشاهى ايران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٢) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٣) هوشنگ ثبوتى، تاريخ زنجان، زنجان ١٣٦٦ش؛
(٤) عباسى جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٥) سازمان مديريت و برنامهريزى استان زنجان، آمارنامه استان زنجان سال ١٣٧٩، ]زنجان[ ١٣٨٠ش؛
(٦) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٢٥ زنجان، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ١٣٦٩ش؛
(٧) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٨٥ نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.
(٨) Retrieved Jan.٢٢, ٢٠١١ from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥. rawdata.
/ سيدمهدى بخارايى /