بدایع نگار ، میرزامهدی ، فرزند میرزا مصطفی (وکیل لشکر) تفرشی ، دولتمرد، ادیب و مؤلف عصر قاجار. در ١٢٧٩ در تهران متولد شد و در ١٣٢٠ ش ، در ٨٢ سالگی ، همانجا درگذشت . در تهران تحصیل کرد و به گفتة خود او در مثنوی خیرالکلام ، درس صرف و نحو، فقه و اصول ، تفسیر و حکمت ، و ریاضی و نجوم خواند (ص ٣٧) و از حاج میرزا حسین نوری و شیخ محمدحسین کاظمینی اجازة روایت گرفت (مدرّس تبریزی ، ج ٥، ص ١٢٠).

او در وزارت امورخارجه خدمت می کرد و پس از فوت همکارش ، میرزا محمّد ابراهیم «بدایع نگار * »، به همین لقب خوانده شد (١٣٠٠) و مدارج اداری را تا سمت نیابت وزارت خارجه طی کرد (بامداد، ج ٦، ص ٢٧٣). در کنار وظایف اداری به تحقیق و تألیف مشغول بود و از جملة آثاری که از او به چاپ رسیده اینهاست : بدایع الانوار فی احوال سابع الائمة الاطهار ، کتابی تحقیقی در زندگی امام موسی کاظم علیه السلام ، نخستین و مفصّلترین اثر وی در ٢٣ سالگی و مورد تصدیق مراجع شیعی ، از جمله میرزا محمدحسن شیرازی * ؛ بدایع الاحکام فی فقه الاسلام ، در فقه همراه با بدایع المهدویّة و افتضاح الکافرین در یک مجلد و بدایع الاسرار در کلیّات حکمت و کلام به زبان ساده ، که صاحب الذریعه (ج ٣، ص ٦٢) آن را ترجمة اخبار روایت شده از معصومان علیهم السلام به فارسی معرفی کرده ، و پیداست که کتاب را شخصاً ندیده است . بعلاوه ، باید این کتابها و رساله های او را نیز ذکر کرد: بدایع العروض ؛ بدایع الموالید ؛ بدایع الحکمة ؛ بدایع الانساب فی مدفن الاطیاب ؛ بدایع البیان فی جامع القرآن ؛ مختصر جغرافی دنیا . سه اثر اخیر در یک مجلد گرد آمده و در پایان آن عنوان آثار چاپ نشدة بدایع نگار، بدین شرح آمده است : ریاض المنجمین ، بدیعیّه ، شرح الفیّة ابن مالک ، شرح تهذیب المنطق تفتازانی ، بدایع الحساب به پارسی و منتخب از خلاصة شیخ بهایی . نیز کتابی به نام کفایة العرفان در اصول عقاید، به خط محمدحسن طالقانی ، مکتوب در ١٣٠٣، که در بخش نسخه های خطّی کتابخانة ملّی ایران (ش ٤٢٠) محفوظ است .

بدایع نگار شعر نیز می سرود و نخست «مُخْلص » تخلّص می کرد (رجوع کنید به بدایع الاسرار ، بدایع الاحکام و بدایع الوصول )، اما پس از ورود به عالم عرفان ، تخلّص «لاهوتی » را برگزید. او یک مثنوی قریب به شش هزاربیت موسوم به خیرالکلام (تاریخ اتمام : ١٣٤٠) دارد که در ١٣٢٢ ش به چاپ رسیده ، و در مقدمة آن به دیوان اشعار خود، مشتمل بر ده هزار بیت قصیده و غزل ، اشاره کرده است .

از ملاحظة آثار او، چون بدایع الانوار ، بدایع الاسرار ، بدایع الانساب و بدایع البیان به نظر می رسد که به مراجع و منابع متقنی دسترسی داشته و مطالب را با دید انتقادی و گاه با نظر اجتهادی بیان کرده است . از جمله در بدایع البیان به جعل اخبار از جانب «غلاة روافض » پس از رحلت امام حسن عسکری ، علیه السلام و درج آن در کتب اثنی عشریّه و نشر آن در عصر صفوی اشاره دارد (ص ٣٠). شیوة او در نگارش ، خلاصه نویسی و زبده چینی ، نثر او ساده و مفهوم ، نوشته هایش کم حجم و غالباً برای محصّلان و متعلّمان مفید است ، اما در شعر پایه و مایه ای ندارد.

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٣) مهدی بن مصطفی بدایع نگار لاهوتی ، بدایع الاسرار ، چاپ سنگی تهران ١٣٣٢؛
(٤) همو، بدایع البیان فی جامع القرآن ، تهران ١٣٥٩؛
(٥) همو، بدایع الوصول الی علم الاصول ، چاپ سنگی تهران ١٣٢٤؛
(٦) همو، خیرالکلام ، تهران ١٣٢٢ ش ؛
(٧) احمدبن محمد طوسی ، سماع و فتوّت ، چاپ احمد مجاهد، تهران ١٣٦٠ ش ، ص ٦؛
(٨) محمود مدبری ، فرهنگ کتابهای فارسی : از قرن چهارم تا ١٣٠٠ ه .ش . ، تهران ١٣٦٤ ش ، ذیل «معاد»؛
(٩) محمدعلی مدرّس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٠) خانبابامشار، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش ، ج ٦، ستون ٤٣٠ـ٤٣٢.

/ امیربانو کریمی /