لَلَّه عارفه ، زن زاهد و اصلاحگر دینی کشمیری در قرن هشتم. از زندگی وی اطلاعات اندک و مبهمی در دست است. او در میان مسلمانان و هندوان کشمیر از محبوبیت یکسانی برخوردار است. آثار ریشیهای کشمیر جزو نخستین منابع سرگذشت لله به شمار می‌رود (رجوع کنید به اسحاق‌خان، ص٧١؛ نقوی، ص٧٢). لله نزد عموم به لَل‌دِد، لَل‌دِدی، لَل‌ماج و مَئی لَل‌دِدی (به معنای مادرِ بزرگ) معروف است و در زبان سنسکریت به نامهای لَل‌ یوگیشوَری و لِل‌ایشوَری شناخته شده است (رضوی، ج١، ص٣٤٩؛ اسحاق‌خان، ص٧٩).

لله در ٧٣٥ در روستای پَنْدَریتْهَن (پنج مایلی جنوب شرقی سرینگر کشمیر) در خانواده‌ای نسبتاً توانگر به دنیا آمد. او از همان کودکی به عزلت و دوری از خلق تمایل داشت. پدرش، بنا به اقتضای طبقة خویش، وی را به ازدواج برهمن‌زاده‌ای درآورد، اما به سبب اذیت و آزاری که از خانوادۀ همسرش دید و نیز گرایشهای عرفانی که داشت، به همسرداری پشت‌پا زد و به حلقۀ یوگینیان (زنان یوگی) شیواپرست پیوست و به حالت نیمه‌عریان همچون مجانین در کوچه‌ها پرسه می‌زد (رضوی، همانجا؛ رفیقی، ص١٦٩-١٧٠). لله با اینکه شیوایی بود، اما در نقش اصلاحگر دینی، بر آداب و رسوم و شعائر مرسوم شیواییان و برهمنان سخت خرده می‌گرفت (وانی، ص٩٠؛ اسحاق‌خان، ص٧٩). روابط سلاطین نیز با او حسنه بود و بر اساس گزارش تاریخ حسن (ج٢، ص١٧١، ١٧٥؛ نیز رجوع کنید به حیدرملک، ص١٠٣)، سلطنت شهاب‌الدین (حکـ‌ : ٧٦١-٧٨٠) را در کشمیر پیش‌بینی کرده بود.

نفوذ آرای لله در کشمیر چنان شگرف بود که در پیدایش طریقتی به نام ریشی (واژه‌ای سنسکریت به معنای خردمند)، منسوب به نورالدین ریشی (متوفی٨٤٢)، در میان صوفیان کشمیرتأثیر گذاشت. او با الهام از تعالیم لله به ریاضات و مجاهدات روی آورد و به طریق اویسی سلوک می‌کرد. تعالیم وی، که در اشعارش مجال بروز یافته، شبیه به سروده‌های لله است (رضوی، ج١، ص٣٥٠؛ رفیقی، ص١٦٠، ١٦٦-١٦٧). پس از نورالدین، مریدانش این طریقت را رواج دادند و در کشمیر از شهرت بسیاری برخوردار شدند تا جایی که اعجاب ابوالفضل علامی، مورخ قرن دهم و یازدهم دربار مغول و جهانگیر شاه، را برانگیختند (همان، ج١، ص٣٥١؛ رفیقی، ص١٨٩).

ماهیت دینی لله در تاریخ تصوف محل اختلاف است و هر کس بر اساس آثار و تعالیمی که از وی باقی مانده است، حکم به مسلمانی یا هندو بودن او می‌دهد. اعتقاد به مسلمانی لله را ابتدا ریشیها مطرح کردند. آنان معتقد بودند که لله به دست سید علی همدانی* اسلام آورد و شاگرد برجستۀ سید حسین سمنانی، از صوفیان کشمیر، بود (اسحاق‌خان، ص٧٠، ٧٩؛ نقوی، ص٧٢). همچنین او مخدوم جهانیان جلال‌الدین بخاری* را درک کرد. به همین سبب، صوفیان کشمیر به وی القابی همچون مریم مکانی، رابعۀ ثانی، عارفه، مجنون عاقله و مجذوب مطلق دادند (اسحاق‌خان، ص٧٠، ٧٨-٧٩، ٢٤٥؛ وانی، ٩٣، ٩٥؛ رفیقی، ص٣٢٥). معنویت لله چنان عظیم بود که نورالدین ریشی را سخت تحت تاثیر قرار داد و او را مرید خود ساخت (رفیقی، ص١٦٦). برخی از محققان معاصر همچون تمپل (رجوع کنید به ص١-٥) و محب‌الحسن (رجوع کنید به ص٢٣٨-٢٣٩) نیز لله را زنی صوفی‌مسلک دانسته و معتقدند که وی اشعار وجدآمیز خود را به تأثیر از تعالیم صوفیه سروده است (به نقل از رضوی، ج١، ص٣٤٩؛ رفیقی، ص١٧١).

از سوی دیگر، محققانی مثل رضوی (ج١، ص٣٤٩) و رفیقی (ص١٦٢، ١٦٩، ١٧٢، ٢٨٣-٢٨٥)، لله را زنی شیواپرست می‌دانند که صوفیان کشمیر و ریشیها از او متأثر بودند و ارتباط او با صوفیان، از جمله سید علی همدانی، مبتنی بر قصه است (قس د.اردو، ذیل مدخل، که نوشته است اودر ٧٨١ با سید علی همدانی ملاقات کرد). به نظر ایشان، لله حقیقت متعال را با شیوا یکی دانسته و معتقد است که شیوا در جنبۀ حضور مستمرش در سراسر جهان سریان دارد و در حالت تنزّه والایش ورای جلوه‌های جهانی است. همچنین به نظر وی شیوا هم مؤنث است و هم مذکر، یعنی یگانگی در دوگانگی و دوگانگی در یگانگی است و تجلی جهان، ظهوری از شیوا یا حقیقت متعال است. برهمنان کشمیر نیز لله را یکی از اوتارهای آیین خویش قلمداد می‌کنند (اسحاق‌خان، ص٩، ٥٢).

مجموعه‌ای از گفتارها و اشعار به زبان کشمیری منسوب به لله در آثار ریشیها، از جمله بابا کمال و بابا خلیل، ثبت شده است (رجوع کنید به اسحاق‌خان، ص١٢). بر همین اساس، او قدیمترین نویسندۀ کشمیر شناخته شده است (محب‌الحسن، ص٢٧٩). شعر او حاوی معانی عمیق و فلسفی است که به زبانی ساده نوشته شده است، چنانکه در عصر حاضر نیز مردم کشمیر اشعار او را زمزمه می‌کنند و به عنوان مَثل به کار می‌برند (همانجا؛ نقوی، ص٧٢). در اشعار اواز واژهای سنسکریت بسیاری استفاده شده است. بسیاری از ابیات منسوب به لله، دربرخی گزیده‌ها و ترجمه‌ها به نورالدین ریشی نیز نسبت داده شده است (محب‌الحسن، همانجا؛ رفیقی، ص١٧٦).

بارنت و گریرسن اشعار و سخنان لله را ، که به «لَلْ‌وَکهـ» شهرت دارد، نخستین بار در ١٩٢٠ تصحیح و به انگلیسی ترجمه کردند. گریرسن کتابی نیز با عنوان لله - واکیانی نوشت و دربارۀ سخنان او تحقیقی عالمانه کرد. پس از آن، ریچارد تمپل سخنان وی را به انگلیسی منظوم برگرداند و همراه با تحلیل آنها در ١٩٢٤ منتشر ساخت (رفیقی، ص١٧٠؛ محب‌الحسن، ص١٥). در ١٩٧٨ نیز پاریمو ، با توجه به آثار پیشین، سروده‌های لله را مرتب و به انگلیسی ترجمه و شرح و با عنوان عروج نفس چاپ کرد (رفیقی، همانجا، پانویس شمارۀ ٥٥).

منابع :
(١) حیدر ملک‌بن حسن ملک، تاریخ کشمیر، نسخه خطی کتابخانۀ خدابخش پتنا، شمارۀ HL ٢٦٠٩؛
(٢) اردو دائرةالمعارف اسلامیه، مدخل «لله عارفه»، لاهور ١٤٠٤/١٩٩٤؛
(٣) غلام حسن کهویهامی، تاریخ حسن، سرینگر ١٩٥٤؛
(٤) علی محمد نقوی، تشیع در کشمیر، مطالعۀ شرایط فرهنگی سرینگر، له، لداخ و کرگیل، دهلی نو [بی‌تا]؛
(٥) Abdul Qaiyum Rafiqi, Sufism in Kashmir, Srinagar ٢٠٠٣.
(٦) S. A. A. Riavi, A History of Sufism in India, New Delhi ١٩٧٨.
(٧) Muhammad Ashraf Wani, Islam in Kashmir, Srinagar ٢٠٠٤.
(٨) Mohammad Ishaq Khan, Kashmir's Transition to Islam: The Role of Muslim Rishis (١٥th-١٨th century), New Delhi ٢٠٠٥.
(٩) Sir Rishard Temple, The World of Lalla: The Prophetess, English Translation of Sayings of Lalla, Cambridge ١٩٢٤.
(١٠) Muhibul hasan, Kashmir under the Sultans, Calcutta ١٩٥٩-٢٠٠٥.
/ شریف حسین قاسمی /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٣١/٠٢/١٣٩١