واصل‌بن عطا ، متکلم معتزلی و مؤسس فرقۀ معتزله. وی به غزّال شهرت داشته و کنیه اش ابوحذیفه بوده است (شهرستانی،‌ ج ١، ص ٤٦؛ ابن‌خلّکان، ج ٦، ص ٧؛ ابن‌مرتضی، ص ١٣٩ـ ١٤٠؛ قس بغدادی، ص ١١٧، حاشیۀ ٢). واصل در سال ٨٠ در مدینه زاده شد و هنگامی که به دنیا آمد، برده بود. برخی او را بردۀ بنی‌ضَبّه، برخی بردۀ بنی‌مخزوم و برخی بردۀ بنی‌هاشم و غلام محمد حنفیه معرفی کرده‌اند (رجوع کنید به کعبی، ص ٩٠؛ ابن‌مرتضی، ص ١٤٠). وی احتمالاً تا پایان عمر برده نبوده است، زیرا بردگان امکان فعالیت اجتماعی در حد تأسیس مکتب کلامی نداشته‌اند (رجوع کنید به غرابی، ص ٧٤ـ ٧٥). واصل، به احتمال بسیار،عرب نبوده است. احتمال ایرانی بودن وی نیز هرچند زیاد است، ‌دلیل قطعی برای آن وجود ندارد(قس همایی، ص ٥٧؛ مطهری، ص ١٣٤).

واصل از تابعین بود. نخست در مدینه تربیت یافت و از صحابه و تابعین آنجا معارف اسلامی را آموخت، از جمله نزد فرزندان محمد حنفیه( ابوهاشم و حسن) درس خواند (عبدالجباربن احمد، ص ٢٣٤). ابوالقاسم کعبی (همانجا) و قاضی عبدالجبار همدانی (ص ٢٣٤) نوشته‌اند که وی از خود محمد نیز علم آموخته است، اما این سخن با توجه به وفات محمد در سال ،٨١ به نظر صحیح نمی‌آید (رجوع کنید به سیدمرتضی، ج ١، ص ١١٤). واصل از مدینه به بصره رفت و به مجلس درس حسن بصری پیوست. گفته‌اند که وی چهار سال در آنجا خاموش نشست، اما بیرون مجلس، با پیروان فرقه‌های مختلف، از جمله خوارج، مناظره می‌کرد (عبدالجباربن احمد، ص ٢٣٤ـ ٢٣٥). وی در بصره با کسانی چون جهم‌بن صفوان(مؤسس فرقۀ جهمیه) و بشّاربن برد شاعر آشنا شد. با خواهر عمروبن عبید معتزلی ازدواج کرد و در سال ١٣١، بدون فرزند، درگذشت (عبدالجباربن احمد، ص ٢٣٤؛ ابن‌مرتضی، ص ١٤٣).

واصل به زهد مشهور بود (رجوع کنید به کعبی، ص ٦٧؛ ابوهلال، عسکری، ج ٢، ص ١٣٨) و قدرت سخنوری خاصی داشت(رجوع کنید به عبدالجباربن احمد، ص ٢٣٥؛ ابن‌عماد، ج ١، ص ١٨٣).

روزگار واصل دورۀ توجه به علوم مفید در عمل بود و وی، برخلاف بسیاری از معتزلیان بعدی، با فلسفۀ یونان آشنایی نداشت (رجوع کنید به شهرستانی،‌ ج ١،‌ ص ٤٦٠)، اما اطلاعات بسیاری دربارۀ ادیان و مذاهب عصر خود داشت، از جمله با آرای زندیقان، دهریه، سمنیه و مانویان آشنا بود(رجوع کنید به ابوهلال عسکری، ج ٢، ص ١٣٥؛ عبدالجباربن احمد، ص ٢٣٤). از روایات برمی‌آید که واصل، به¬ویژه در مواجهه و مقابله با عقاید ادیان و مذاهب دیگر، مورد توجه و مراجعۀ متکلمان زمانش بوده است (برای نمونه، رجوع کنید به ابن‌مرتضی، ص ١٤٣؛ نیز رجوع کنید به ابن ابی‌الحدید، ج ٢، ص ٢٨١).

واصل در نشر آرای خویش می‌کوشید و پیروانی داشت که آنان را، برای تبلیغ اسلام و مجادله با اصحاب ادیان و مذاهب دیگر، به اکناف دارالاسلام می‌فرستاد و احتمالاً نخستین کسی بوده که چنین کرده است. گفته‌اند که فرستادۀ وی، عبدالله‌بن حارث، عدۀ بسیاری را در مغرب به خود جلب کرد، تا حدی که اهل دارالبیضاء خود را واصلیه می‌نامیدند (رجوع کنید به حمیری، ص ٢٠٨). مؤید این سخن متنی است که یکی از پیروان وی نوشته بوده است با عنوان الکتاب‌المشرقیین من اصحاب ابی‌حذیفه الی اخوانهم بالمغرب (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص ٢٠٣). از جانب واصل، قاسم‌بن سعدی/صعدی به یمن و ایوب‌بن اوثر/ اوتر/ اوتن از جانب وی به الجزیره رفت. همچنین وی حفص‌بن سالم را برای مناظره با جهم‌بن صفوان به خراسان فرستاد. حسن‌بن ذکوان، فرستادۀ او در کوفه، عدۀ بسیاری را به اعتدال گروانید وعثمان‌بن ابوعثمان‌الطویل، استاد ابوالهذیل علّاف، از جانب وی به ارمنستان رفت (کعبی، ص ٦٧؛ عبدالجباربن احمد، ص ٢٥١، ٢٣٧؛ حمیری، همانجا؛ ابن‌مرتضی، ص١٤١ـ ١٤٢). نام بشربن سعید و ابوعثمان زعفرانی نیز در شمار شاگردان یا مصاحبان واصل ثبت شده (رجوع کنید به ملطی، ص ٣٨) و طبق بعضی روایات، زیدبن علی نیز از وی علم آموخته است (رجوع کنید به شهرستانی،ج ١، ص ١٥٥). شاگردان واصل در بصره به ترویج اعتزال پرداختند و به تعبیری، مکتب معتزلۀ بصره را بنیان نهادند.

از آثار واصل، فقط خطبه‌ای در حمد و تنزیه حق و نبوت پیامبر اسلام، مشهوربه «خطبۀ‌التی اخرج منهاالراء»، باقی مانده است. این خطبه در بسیاری از کتابهای ادبی نقل شده وعبدالسلام هارون آن را در ١٣٧٠ در قاهره منتشر کرده است (نیز رجوع کنید به بلبع، ص ١٩٢؛ برای اطلاع از دیگر چاپهای این اثر رجوع کنید به بدوی، ج ١، ص ٨٣ـ ٨٤). ابن‌ندیم در الفهرست (ص ٢٥٣، نیز حاشیۀ ١) این رساله‌ها را نیز به نام واصل ثبت کرده است: کتاب اصناف المرجئه، کتاب‌التوبه، کتاب‌المنزلة بین‌المنزلتین، کتاب معانی‌القرآن، کتاب‌الخطب فی‌التوحید و العدل، کتاب‌ ماجری بینه و بین عمروبن عبید، کتاب‌السبیل الی‌معرفة الحق، کتاب فی‌الدعوة، کتاب طبقات اهل‌العلم والجهل، و کتاب‌الفتیا. علاوه بر اینها، ابن‌مرتضی (ص ١٤٣) از کتابی با عنوان الألف مسألة فی الرد علی ‌المانویة، نوشتۀ واصل، نام برده است. در عقدالفرید (ج ٢، ص ٢١٠ـ ٢١١) نیز مکتوبی خطاب به عمروبن عبید، به واصل نسبت داده شده است. همچنین شهرستانی (ج ١، ص ٤٧) از رساله‌ای منسوب به حسن بصری نام برده که در پاسخ عبدالملک‌بن مروان در مسئلۀ جبر و قدر نوشته شده و احتمال داده است که رساله در واقع از واصل باشد.

چون واصل مؤسس علم کلام است، می‌توان او را بنیان‌گذار کلام معتزلی به طور عام دانست و تمام معتزله را پیروان وی به شمار آورد. اما در منابع ملل و نحل ،فقط عده‌ای از معتزله را واصلیه خوانده و عقاید خاصی را به ایشان نسبت داده‌اند. مطابق نوشتۀ شهرستانی (ج ١، ص ٤٦ـ ٤٩)، اعتزال واصلیه مبتنی بر چهار قاعده بوده است: نفی صفات باری، قول به قدر، منزلت بین‌المنزلتین، و حکم دربارۀ اختلاف سیاسی امیرالمؤمنین و محاربانش.

نفی صفاتِ زائد بر ذات از عقاید اصلی معتزله است. به زعم شهرستانی (ج ١، ص ٤٦) واصل به نحو سطحی و فقط بر اساس اتفاق عقلا بر محال بودن وجود دو خدای قدیم، صفات علم و قدرت و اراده و حیات را نفی کرده است. اما در حقیقت، برخلاف گمان شهرستانی، واصل به سبب ناسازگاری وجود صفات قدیم با اصل اساسی معتزله، یعنی توحید، به انکار آن پرداخته است (جهانگیری، ص ٢٠). وی برخلاف غیلان دمشقی (مقتول در ١٢٥) که تمام صفات ثبوتی را از خداوند نفی کرده، فقط بر نفی صفاتی تأکید کرده است که مثبت معنایی زاید بر ذات‌اند (رجوع کنید به غرابی، ص ١٢١).

قول به قدر، یعنی عقیده به اختیار انسان، واصل را از پیشوایان قدریه ساخته است. هرچند معبد جهنی و غیلان دمشقی در قول به قدر بر واصل سبقت دارند، وی بیش از همه دربارۀ آن سخن گفته و حتی بیش از تقریر قاعدۀ نفی صفات به تبیین آن پرداخته است. وی قدرت حادث انسان را فاعل افعالش می‌شناخته و انسان را بر همۀ اعمال خود قادر و نسبت به آنها مسئول می‌دانسته و البته معتقد بوده است که این قدرت را خدا به انسان می‌دهد. وی تأکید داشته که تکلیف مالایطاق محال است و در این خصوص مدعی ضرورت بوده و به آیات قرآن استناد می‌کرده است (شهرستانی، ج ١، ص ٤٧؛ جهانگیری، ١٣٨٣ش، ص ٥٧ـ ٦٠).

منزلت بین‌المنزلتین هستۀ اندیشه‌های کلامی واصل و اساساً کلام معتزلی است. این قاعده معتزله را در برابر دیگر فرق اسلامی قرار داده و اظهار آن نیز سبب شکل‌گیری اعتزال شده است. ریشه و زمینۀ پیدایی این قاعده مسئله‌ای است که در کتابهای کلامی به مسئلۀ مرتکب کبیره معروف شده است. در دورۀ واصل، مسلمانان فرد مرتکب گناه کبیره را فاسق می‌خواندند. بیشتر ایشان فسق را منافی اسلام و ایمان نمی‌شمردند، اما خوارج فرد فاسق را کافر و مخلد در آتش می‌دانستند. واصل در این میان عقیده¬ای متفاوت با معاصرانش ظاهر ساخت. وی در مجلس درس حسن بصری جایگاه فاسق را منزلتی میان کفر و ایمان خواند (رجوع کنید به شهرستانی، ج ١، ص ٤٨؛ نیز رجوع کنید به «منزلت بین‌المنزلتین»*).

واصل دربارۀ این عقیده مباحثه‌ها و محاجه‌های بسیاری کرده است (برای نمونه، رجوع کنید به ابن‌مرتضی، ص ١٤٤ـ ١٤٦). پس از وی نیز میان معتزله و مخالفانشان بحثهایی جدّی دربارۀ‌ منزلت بین‌المنزلتین درگرفته است (برای نمونه، رجوع کنید به خیاط، ص ١٦٤ـ ١٦٨). واصل معتقد بود که حکم خدا دربارۀ‌ کافران یا منافقان یا مؤمنان بر مرتکب کبیره منطبق نمی‌گردد و چنین فردی در دنیا منزلتی میان کفر و ایمان دارد. دربارۀ منزلت چنین فردی در آخرت، از واصل یا موافقان وی نوشته‌ای باقی نمانده، اما طبق نوشتۀ مخالفانش، او معتقد بوده است که مرتکب کبیره اگر بدون توبه از دنیا برود، مانند کافران مخلد در آتش خواهد بود (رجوع کنید به بغدادی، ص ١١٩). این مخالفان به همین سبب معتزله را به خوارج نسبت داده‌اند (رجوع کنید به بغدادی، همانجا). حق آن است که واصل و دیگر معتزله، برخلاف خوارج، مرتکب کبیره را صریحاً تکفیر نمی‌کردند و در بسیاری عقاید دیگر هم مخالف عقاید خوارج بودند. از آنچه قاضی عبدالجبار (ص ٢٣٥) دربارۀ مناظرات واصل با خوارج نقل کرده است نیز می‌توان اختلاف نظر ایشان را دریافت.

دربارۀ اختلاف سیاسی امیرالمؤمنین علی ومحاربان آن حضرت گزارشهای متفاوتی از عقیدۀ واصل نقل شده است. به نظر ابن‌حزم (ج ٤، ص ٢٣٣) واصل و عده‌ای دیگر از معتزله بر آن بودند که علی علیه‌السلام در جنگ با معاویه و خوارج بر حق بود، ولی دربارۀ ‌جنگ جمل توقف می‌کردند و یکی از دو گروه را بدون تعیین آن خطاکار می دانستند (نیز رجوع کنید به آمدی، ص ٣١٤).

اینکه آیا توقف واصل فقط دربارۀ جنگ جمل بوده یا اطلاق داشته است، به درستی معلوم نیست. اشعری قمی (ص ١٠) و نوبختی (ص ١٢ـ ١٣) عقیدۀ وی را مطلق ذکر کرده‌اند. اما از ظاهر عبارات بغدادی (ص ١١٩ـ ١٢٠)، اسفراینی (ص ٦٣) و شریف جرجانی (ج ٨، ص ٣٧٩) برمی‌آید که توقف وی فقط دربارۀ گروههای درگیر در جنگ جمل بوده است. شهرستانی (ج ١، ص ٤٩) جنگ صفّین را هم افزوده، ولی دربارۀ جنگ نهروان چیزی نگفته است. به هر حال، چون آثار واصل از بین رفته است و آنچه از وی می‌دانیم بیشتر از روی نوشته‌های مخالفان اوست، اظهارنظر قطعی در این¬باره ممکن نیست، به ویژه آنکه وی با زیدیه مناسبات نزدیکی داشته (رجوع کنید به شهرستانی، ج ١، ص ١٥٥؛ ابن‌مرتضی، ص ١٤٢) و از سوی دیگر، مانند بیشتر معتزله، به بنی‌امیه نظر خوبی نداشته است.

واصل در اصول فقه نیز صاحب نظر بوده است و حتی بعید نیست که در تأسیس این علم با ابوحنیفه و پیروانش انباز بوده باشد (رجوع کنید به جاحظ به نقل از ابوهلال عسکری، ص ١٣٤ـ ١٣٥؛ نشار، ج ١، ص ٤٢٦ـ ٤٢٧). وی نخستین کسی است که چهار طریق برای شناخت حق معرفی کرده است: قرآن، خبر، عقل، اجماع. نیز نخستین کسی است که خبر را به دو قسم عام و خاص تقسیم کرده و گفته همچنان که خبر متباین با امر است، خبر عام هم متباین با خبر خاص است. وی در مسئلۀ نسخ معتقد بوده که نسخ فقط در امر و نهی است و در اخبار واقع نمی‌شود (ابوهلال عسکری، ص ١٣٤؛ قاضی عبدالجباربن احمد، ص ٢٣٤). به روایت ابوهلال عسکری (همانجا)، واصل نخستین کسی بوده که قائل به این قول شده است. احتمال دارد که واصل این قول را در برابر اصل بداء شیعه و اعتقاد ایشان به نسخ در اخبار اظهار کرده باشد (رجوع کنید به اشعری، ص٣٩، ٥٣). واصل در تفسیر معنای الفاظ محکم و متشابه در آیۀ ٥ سورۀ آل‌عمران – که از مسائل مورد اختلاف اندیشمندان اسلامی بوده – عقیدۀ خاصی داشته است. وی مقصود از محکم را معصیتی دانسته که خداوند عذاب آن را اعلام کرده ، و مقصود از متشابه را معصیتی شمرده که خداوند بر عقاب به آن تصریح نکرده است (اشعری، ص ٢٢٢ـ ٢٢٣).

منابع :
(١) سیف‌الدین آمدی، الامامۀ، چاپ محمد زبیدی، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٢) ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، دارالاحیاء الکتب العربیه، چاپ دوم، ١٣٨٥/ ١٩٦٥؛
(٣) ابن‌حزم، الفصل فی‌الملل والاهواء والنحل، چاپ محمد ابراهیم نصر و عبدالرحمن عمیره، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٤) ابن‌خلّکان؛
(٥) ابن‌عبدربه، عقدالفرید، چاپ علی شیری، بیروت ١٤٠٩/ ١٩٨٩؛
(٦) ابن‌عماد؛
(٧) ابن‌مرتضی، کتاب‌المنیة والامل فی شرح‌ الملل و النحل، چاپ محمدجواد مشکور، دمشق ١٩٨٨؛
(٨) ابن‌ندیم؛
(٩) ابوهلال عسکری، الاوائل، چاپ محمد المصری و ولید قصاب، دمشق ١٩٧٥؛
(١٠) اسفراینی، التبصیر فی‌الدین، چاپ محمدزاهد کوثری و محمود محمد خضیری، بیروت چاپ دوم ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١١) ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/ ١٩٨٠؛
(١٢) اشعری قمی، المقالات والفرق، چاپ محمدجواد مشکور، تهران ١٣٦٠ش؛
(١٣) عبدالقاهر بغدادی؛
(١٤) الفرق بین‌الفرق، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مطبعة‌المدنی [بی‌تا.]؛
(١٥) عبدالرحمن بدوی، مذاهب‌الاسلامیین، بیروت، چاپ سوم ١٩٨٣؛
(١٦) عبدالحکیم بلبع، ادب‌المعتزلة، قاهره ١٩٥٩؛
(١٧) محسن جهانگیری، مجموعه مقالات، تهران ١٣٨٣ش؛
(١٨) همو، «واصل‌بن عطا: بنیان‌گذار کلام اعتزال»، مجلۀ فلسفه، ش ١٢؛
(١٩) نشوان حمیری، الحورالعین، چاپ کمال مصطفی، تهران ١٩٧٢؛
(٢٠) ابوالحسین خیاط، کتاب‌الانتصار و الرد علی‌ابن الراوندی الملحد، چاپ نیبرگ، قاهره ١٣٤٤/ ١٩٢٥؛
(٢١) سیدمرتضی علم‌الهدی، امالی، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، قم ١٣٢٥/ ١٩٠٧؛
(٢٢) شریف جرجانی، شرح المواقف، منشورات شریف رضی، قم ١٣٢٥/ ١٩٠٧؛
(٢٣) شهرستانی، الملل و النحل، چاپ محمدسید کیلانی، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٢٤) عبدالجباربن احمد، فضل‌الاعتزال و طبقات‌المعتزلۀ، چاپ فؤاد سید، تونس چاپ دوم ١٩٨٦؛
(٢٥) علی مصطفی غرابی، تاریخ الفرق‌الاسلامیة، مصر ١٩٤٨؛
(٢٦) کعبی بلخی، باب ذکر المعتزلة من مقالات الاسلامیین، در عبدالجباربن احمد، فضل‌الاعتزال و طبقات‌المعتزلة؛
(٢٧) مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم چاپ دهم ١٣٥٩ش؛
(٢٨) ملطی، التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، قاهره ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٢٩) چاپ کوثری؛
(٣٠) علی سامی نشار، نشأة الفکرالفلسفیة فی ‌الاسلام، قاهره چاپ سوم ١٣٨٤/ ١٩٦٥؛
(٣١) نوبختی، فرق‌الشیعة، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ١٣٥٥/ ١٩٣٦؛
(٣٢) جلال همایی، غزالی‌نامه، تهران ١٣٤٢ش.
/ محسن جهانگیری/

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٧/١٠/١٣٩٠