قمصر ، بخش، شهر و سدّی در شهرستان كاشان از استان اصفهان.

بخش قمصر، در قسمت جنوبی شهرستان كاشان واقع، و مشتمل است بر دو دهستان جوشقان قالی و قهرود* و دو شهر به نامهای قمصر و شهر قدیمی جوشقان* و كامو کنید رجوع )

به ایران. وزارت كشور، ١٣٥٨ش، ذیل« اصفهان»). بخش قمصر به سبب قرار گرفتن در قسمت كوهستانی شهرستان كاشان، دارای آب و هوای سرد و خشك می‌باشد و كوههایی از رشته كوه كركس* در آن امتداد دارند کنید رجوع ) به نقشۀ عملیات مشترك (زمینی)؛ نیزکنید رجوع به جوشقان* و كامو و قهرود*). علاوه بر رود دائم آب شاه یا كهرود / قهرود و رود فصلی جوشقان (کنید رجوع به جعفری، ج٢، ص٨٤-٨٥، ١٧١، ٣٤٠)، رود دائم آب لَتحُر، به طول چهل كیلومتر، به موازات آب شاه در بخش قمصر جریان دارد ( کنید به رجوع نقشۀ عملیات مشترك زمینی،‌ جعفری، ج٢، ص٨٩). به علت سطح ارتفاع ، درجۀ حرارت (١٥-٢١ درجۀ سانتیگراد) و خاك مناسب (لوم: مخلوطی از شن و رس)، پرورش گل محمدی با مرغوبیت بسیار، در این ناحیه امكان پذیر شده است (رجوع کنید به كافی و ریاضی، ص١٠؛‌اكبری، ص١٠٩). از این‌رو، صنعت گلابگیری، به روش سنتی و مدرن، بخش عمده‌ای از اشتغال ر ا در بخش قمصر به خود اختصاص داده است (رجوع کنید به كافی و ریاضی، ص٢٤، ٣٧؛ اكبری، ص١١٢، ١١٥، ١٢٠-١٢١، ١٢٤-١٢٥). گلاب قمصر شهرت جهانی دارد و هر سال خانۀ كعبه با گلاب قمصر شسته می‌شود (محمودی از ناوه، مقدمۀ مخلصی، ص١٤). علاوه بر انواع گلاب،این بخش محصولات دیگری هم دارد: عصاره یا عطر گل محمدی،‌ كه به كشورهای اروپایی صادر می‌شود؛ جوزقند (هلوی پوست كندۀ پرشده با پودر بادام و هل و شكر)؛صابون و قالی (رجوع کنید به اكبری، ص١٠٧، ١٢٥-١٢٧؛ نیزرجوع کنید بهكافی و ریاضی، ص٦٨-٦٩).

اهالی قمصر شیعۀ دوازده امامی¬اند و به فارسی با گویش راجی سخن می¬گویند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ج٦٠، ص٨٤؛‌ اكبری،‌ص٦٤؛ نیز رجوع کنید بهقهرود*). در سرشماری ١٣٨٥ش، جمعیت بخش ‌١٠٨١٢ تن بوده است كه از این تعداد ٩٠٤٣ تن (حدود ٨٤%) شهرنشین بوده‌ا‌ند (رجوع کنید به مركز آمار ایران، ذیل «استان اصفهان»).

در ١٣١٦ش، بخش قمصر در شهرستان كاشان از استان دوم(‌مازندران) تشكیل شد (رجوع کنید به ایران، قوانین و احكام، ١٣١٦ش، ص٨٤). در حدود ١٣٣٠ش، این بخش، به مركزیت شهر قمصر، چهار دهستان به نامهای قهرود،‌ برزوك/ برزك، نیاسر و مشهد اردهال داشت (رجوع کنید به رزم آرا، ج٣، ص٢١٦). در ١٣٦٦ش دهستان جوشقان - كه جزو بخش میمه بود- با نام جوشقان قاسی، تابع بخش قمصر شد (رجوع کنید به جوشقان* و كامو) و با تشكیل بخش نیاسر در ١٣٦٨ش، دهستانهای نیاسر و برزك از بخش قمصر جدا و تابع بخش نیاسرشدند (رجوع کنید به ایران. وزارت كشور، ١٣٦٦ش، ص٣٢؛ ایران. قوانین و احكام، ١٣٧٠ش، ص٧٥٨). دهستان مشهد اردهال نیز - كه امروزه فقط آبادی به این نام خوانده می‌شود، ضمیمۀ نیاسر گردید (رجوع کنید به مركز آمار ایران، همانجا).

از آثار تاریخی بخش قمصر، بقعۀ امامزاده شاهسواران است ، بر فراز بلندترین قلۀ كوهسار میان قمصر و قهرود.این بقعه دارای دو در چوبی است، یكی كوچك كه تاریخ ٨٨٧ را دارد و یکی بزرگ به تاریخ ٩٠٢ .در لوحۀ مرمرین ستونی در داخل بقعه، تاریخ ٩٠١ و بر در ورودی كنده كاری شدۀ بقعه، تاریخ ٩٩٥ دیده می‌شود (نراقی، ١٣٧٤ش، ص٢٤٩).از دیگر آثار این بخش، بقعۀ امامزاده محمد صانع و محمد اسماعیل در آبادی ازوار، در كنار جادۀ راوند به اصفهان،است که از بناهای دورۀ صفوی و زندیه است (محمودی ازناوه، مقدمۀ مخلصی، ص٧).

منابع:
(١) هادی اكبری، قمصر (گذشته، حال،‌آینده)، قم ١٣٨١ش؛
(٢) ایران. قوانین و احكام. مجموعه قوانین سال ١٣١٦، تهران: روزنامه رسمی ایران، [١٣١٦ش]؛
(٣) همو، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به وزارت كشور از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان ١٣٦٩، تهران: حوزه معاونت سیاسی و اجتماعی دفتر انتخابات وزارت كشور، ١٣٧٠ش؛
(٤) ایران. وزارت كشور، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری، تهران: دفتر تقسیمات كشوری ١٣٦٦ش؛
(٥) همو، عناصر و واحدهای تقسیمات كشوری، تهران:‌ دفتر تقسیمات كشوری،‌آذر ١٣٨٥ش؛
(٦) عباس جعفری، گیتاشناسی ایران، جلد دوم:‌رودها و رودنامه‌ ایران،‌ تهران ١٣٧٦ش؛
٧- ‌ رزم آرا؛
(٨) اداره جغرافیایی ارتش؛
(٩) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای كشور جمهوری اسلامی ایران، جلد٦٠ (كاشان)، تهران ١٣٦٦ش؛
(١٠) محسن كافی و یحیی ریاضی، پرورش گل محمدی و تولید گلاب، تهران ١٣٨٠ش؛
(١١) سعید محمودی ازناوه، كاشان مروارید كویر، مقدمه محمد مخلصی، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٢) مركز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسكن ١٣٨٥، نتایج تفصیلی كل كشور، سایت WWW.SCI.IR ؛
١٣- ‌اداره جغرافیایی ارتش،‌ نقشۀ‌ عملیات مشترك (زمینی)، مقیاس ١:٢٥٠٠٠٠، تهران ١٣٦٢ش.

/ سیروس شفقی /

شهر قمصر، مركز بخش قمصر، در ارتفاع حدود ١٨٥٠ متری ،در ٢٨ كیلومتری جنوب شهر كاشان و در موقعیت میانكوهی قرار دارد.این شهر با كوههایی از رشته كوه كركس( شامل كوه سُم از شمال، كوه لرفات از مشرق و كوه اسبی از جنوب و مغرب) احاطه شده است. رود قمصر در میان شهر جریان دارد (رجوع کنید به نقشۀ عملیات مشترك (زمینی)؛
نقشۀ كامل ایران امروز؛
جعفری، ج٣،‌ص٩٤٩). بیشترین دمای قمصر به ٢٥ درجه سانتیگراد در تابستان و بیشترین برودت آن به ١٨- درجه سانتیگراد در زمستان می‌رسد و میانگین بارش سالانۀ آن ١٧٠ میلیمتر است (فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ج٦٠، ص٨٦).

جمعیت قمصر، به سبب ییلاقی بودن و جاذبه‌های گردشگری این شهر، متغیر است. در سرشماری ١٣٨٥ش، جمعیت ثابت آن ٣٥٦٦ تن بوده است (رجوع کنید به مركز آمار ایران، ١٣٨٥ش، ذیل «استان اصفهان»)، اما جمعیت آن ،طبق آمار ١٣٨١ش، در برخی ماهها به¬ویژه در اردیبهشت و خرداد (زمان جشنواره گلاب گیری)، به ٢٠٠٠٠٠ هزار تن هم می‌رسد (رجوع کنید به اكبری، ص٩٣؛
ریاضی، ص٧٤).

از آثار تاریخی شهر است: مسجد امام حسن علیه السلام در محله میانده قمصر، كه محرابی با گچبریهای‌ زیبا دارد و قدمت آن را به دورۀ ایلخانی و یا سلجوقی می‌رسانند و ظاهراً قدیم‌ترین اثر تاریخی شهر است، چنار كهنسالی نیز در حیاط مسجد هست (رجوع کنید بهریاضی، ص٧٤؛
اكبری، ص١٤٢)؛
مسجد جامع قمصر، كه تاریخ دقیق بنای آن معلوم نیست و درخت چنار كهنسالی به قطر پانزده متر دارد (ریاضی، ص٧٤)؛
بقعۀ امامزاده پیر داوودبن حسن بن علی بن ابیطالب علیه‌السلام، در محلۀ بالای قمصر، مشرف بر باغهای شهر و متعلق به دورۀ صفوی (رجوع کنید به نراقی، ١٣٧٤ش، ص٢٤٧-٢٤٨؛
ریاضی، ص٧٤؛
محمودی ازناوه،‌مقدمۀ مخلصی، ص١٥)،که در دهه‌های اخیر زائرسراهای متعددی بر گرد صحن بیرونی آن احداث شده است (اكبری، ص١٤٣)؛
بقعۀ امامزاده سلیمان بن داوود،در محلل پایین قمصر،كه مدفن چند تن از بزرگان قمصر است (ریاضی، ص٧٤)؛
ویرانه‌های قلعه جه قمصر كه در گذشته از آن به عنوان پناهگاه هم استفاده می‌شد (همانجا)؛
كاروانسرای كوهستانی شاه عباسی در دو كیلومتری شهر قمصر، در مسیر راه كاروان¬رو كاشان-¬قهرود-اصفهان (اكبری،‌ص١٤٤)؛
قبرستان خاندان فیض و مزار ملاشاه فضل‌الله (رجوع کنید به ادامۀ مقاله)، در محلۀ بالای قمصر (معتمدی، ج١، ص٧٠٠-٧٠٢)؛
بقایای خانۀ ملامحسن فیض كاشانی* و آب انبار فیض متعلق به دورۀ صفوی كه به دستور فیض كاشانی احداث شده است و خانۀ احسانی‌ها كه در ١٢١٥ بنا شده است (رجوع کنید به فرخ یار، ص١٧٩-١٨٠؛
معتمدی، همانجا؛
اكبری، ص١٤٣)؛
و حمام قدیمی كوچه خورد متعلق به پیش از دورۀ‌ قاجار (شبیه به حمام خان در بازار كاشان، كه متعلق به دورۀ‌ زندیه است)که از آن استفاده می¬شود. كنار حمام چناری کهنسال و معروف وجود دارد (اكبری، ص١٤٦).

سد قمصر در درۀ رود قمصر، در پایین محلۀ فرفهان( از محلات جنوبی شهر قمصر) واقع است (اكبری، ص١٤٦). این سد از سنگ و ساروج ساخته شده است (نراقی، ١٣٧٤ش، ص٢٢٩). به نظر برخی (كلانتر ضرابی ،ص٦٤؛
كتابچه حالات و كیفیت...،ص٢٧٦) ،بانی آن سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه بوده ؛
اما برخی دیگر برآن¬اند که از بناهای سلطان جلال الدین ملكشاه سلجوقی (٤٦٥-٤٨٥) است و همزمان با بناهای قلعۀ جلالی، در سمت غربی شهر كاشان،‌ ساخته شده است (رجوع کنید به ضرابی، ص٦٤، پانویس ش١؛
نراقی، ١٣٧٤ش، ص٢٢٩).

در گذشته،نیمی از آب حاصل از آن حقابۀ قمصر و نیمی دیگر حقابۀ لَتحُر( از مزارع معتبر حومۀ كاشان) بود (رجوع کنید به كلانتر ضرابی، ص٦٠-٦١؛
كتابچه حالات و كیفیت...، ص٢٧٦). سد قمصر تنها سد قدیمی در ایران است كه دو راه پلۀ‌ برجی دارد (اكبری، ص١٤٦).

دریاچۀ سد قمصر به سبب سیلابهای متعدد، به¬ویژه سیلاب ١٣٣٥ش، پر شد و به سبب لایروبی و مرمت نشدن و خشكسالیهای متعدد، امروزه سد قمصر غیر فعال است (رجوع کنید به نراقی؛
١٣٧٤ش، ص٢٣٠؛
اكبری، ص١٤٦). علاوه بر آثار تاریخی ، چشمۀ آب گرم صالح در محلۀ فرفهان از مراكز جذب گردشگر است كه آن را با چشمۀ‌ آب گرم سرعین مقایسه می‌كنند (رجوع کنید به اكبری، ص١٤١؛
«احیای چشمه»...، ص١١١).

نام قمصر به صورت «قمسر» هم ضبط شده (رجوع کنید به كاشانی، ص٣٣٩) و محمد مهریار (رجوع کنید به ج١، ص٢٣١، پانویس ١)،‌آن را ضبط صحیح نام قمصر دانسته است. جزء« قم» در قمصر با واژۀ كوم و كُم معادل قم، به معنای قنات، بی ارتباط نیست (رجوع کنید به همان، ج٢، ص٥٦٢؛
‌ ریاضی، ص٧٤). از پیشینۀ قبل از اسلام قمصر اطلاعی در دست نیست. با آنكه از قبرستان قدیمی امامزاده سلیمان داوود قمصر گلاب پاشهای گلی، متعلق به سده های اول و دوم هجری ،به دست آمده است (رجوع کنید به كردوانی و غفاری، ص١٠١) كه قدمت سكونت و صنعت گلابگیری رادر قمصربه سده‌های نخستین اسلامی می‌رساند، اما قمی، از مورخان محلی قرن چهارم، در ذكر قرا و مزارع رستاق كاشان، از قمصر نام نبرده (رجوع کنید به ص١١٧، ١٣٨)، در حالی كه نام قرای نزدیك به قمصر، یعنی قزاآن، قهرود، و جوشقان (با ضبط خونجان)،را ذکر کرده است (رجوع کنید به شیخ انصاری،‌ جزء اول، ص١٦٣؛
قمی، همانجا؛
اصطخری، ص١٩٦-١٩٧؛
ابن حوقل، ص٣٦٠؛
برای اطلاع بیشتردربارۀ این سه قریه ،رجوع کنید به جوشقان و كامو؛
قهرود*).

به نوشتۀ راوندی، در حملۀ ملك سلجوقی¬بن محمدبن ملكشاه سلجوقی به ناحیۀ كاشان در٥٣٢،قمصر ویران شد (رجوع کنید به ص٧٤، ٧٩).

در سال٧٠٠، كاشانی در توصیف صنعت كاشی،دربارۀ سنگی معروف به سنگ قمصری و سنگ لاجورد معروف به سلیمانی ،كه معدن آن در قریه قمصر بوده ،مطالبی آورده است (رجوع کنید به ص٣٣٨-٣٣٩؛
نیز رجوع کنید به ادامۀ مقاله).

در قرن هشتم، حمدالله مستوفی (رجوع کنید به ص٦٨، ٢٢١) قمصر را دیهی در ولایت كاشانخوانده كه در آن حشیش (گیاه) نادر بوده و كوههای قمصراز منابع تأمین آب كاشان بوده است.

در زمان شاه عباس دوم صفوی (حک: ١٠٥٢-١٠٧٧)، محمد محسن فیض كاشانی در قمصر سكونت داشت و شاه گاه به دیدار او می‌رفت . بسیاری از بناهای شاهانه، حوض و استخر و عمارت مخصوصی در باغ و خانۀ ملامحمد محسن فیض كاشانی در قمصر، به دستور شاه عباس دوم ساخته شده است (رجوع کنید به وحید قزوینی، ص٣٢٥؛
نراقی، ١٣٦٥ش، ص١٣٨-١٣٩).

در دورۀ‌ قاجار، قمصر از قرای معتبر و بهترین ییلاق كاشان ، در سه فرسنگی قهرود و پنج فرسنگی كاشان و ‌ دارای باغهای فراوان، آبهای گوارا و گلاب معروف بود (رجوع کنید به كلانتر ضرابی، ص١١؛
كتابچۀ ‌حالات و كیفیت...، ص٣٠٠-٣٠١؛
سدید السلطنه، ص٩٦). ١٢٨٤ تن جمعیت داشت و مزارع درب گله، درلا/ درب لا، مازكول/ مازگون/ مازگان از مزارع تابع آن بودند (رجوع کنید به كتابچه حالات و كیفیت...، ص٣٠١)، كه در دهه‌های بعد، جزو بافت قمصرشدند و امروزه از محلات قدیمی شهر به شمار می‌روند (رجوع کنید به رزم آرا، ج٣، ص٢١٦؛
اكبری، تصویر شمارۀ‌١-٥).

در این دوره ، در قمصر حوادثی رخ داد ، که از آن جمله است :در١٢٦٠ زمین¬لرزه ، قمصر و پیرامون آن را ویران كرد (رجوع کنید به امبرسزوملویل١، ص٦١، ١٨٨، یادداشت شماره ٢٧١)؛
بشرویه‌ای، فرستادۀ سیدعلی محمد شیرازی، مشهور به باب*، در ١٢٦٣ به كاشان و قمصررفت و به تبلیغ بابیت پرداخت (رجوع کنید به نراقی، ١٣٦٥ش، ص٢٦٢-٢٦٤؛
نیزرجوع کنید بهاشراق خاوری، ص٦٣٧؛
بشرویه*)؛
رجبعلی خانی و نایب حسین كاشی،‌از راهزنان معروف منطقه، در ١٣٢٨-١٣٢٩به قمصر و نواحی آن حمله کردند و آنجا را غارت نمودند ؛
در ١٣٢٩، نایب حسین ،که قوای حكومتی او را تعقیب می کردند، به قمصر پناه برد (رجوع کنید به سازمان اسناد ملی ایران، ص١٥-١٧، ٢٢، ٢٤-٢٥، ١١١-١١٢).

در حدود ١٣٣٠ش، قمصر با چهار هزار تن جمعیت،‌ قصبۀ بخش قمصر به شمار می‌رفت. دارای هشت محله( از جمله مازگون، درب آتش و فرمهان/ فرفهان)، حدود نه كیلومتر باغ در طول دره، هفتاد كارگاه گلاب گیری و از صنایع دستی ،دارای قالی¬بافی، گیوه¬چینی و تخت¬كشی بود (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج٣، ص٢٢١٦-٢١٧). سیلات مرداد ١٣٣٥ بیشتر بناهای دورۀ صفوی و خانه‌های قمصر را ویران كرد (نراقی، ١٣٧٤ش، ص٢٤٦).

از بزرگان منسوب به قمصر، این اشخاص¬اند: حكیم قمصری، شاعر قرن هفتم (رجوع کنید به جاجرمی، ج٢، ص پنجاه، هشتاد و نه، ١٠٦٠؛
عاطفی، ج١، ص١٧١)؛
شاه فضل الله قمصری، فقیه و محدّث،متوفی در ١١١٢ (معتمدی، ج١، ص٦٩٩-٧٠٠)؛
سیدحسین موسوی قمصری، فقیه و مجتهد، متولد ١٢٥٢ در كاشان،که بیش از سی سال در قمصر سكونت داشت و در ١٣٦٢در قمصر وفات یافت (همان، ج١، ص٨٠٣-٨٠٤، ٨١٠)،وی دارای تألیفاتی است ،از جمله كتاب مقاطیس العقول فی علم المعقول و المنقول و منظومه بهیه المحتویه علی النكت الفقیه، مشتمل بر ٤٤٤٠بیت (رجوع کنید به همان، ج١، ص٨٠٥ )؛
سیدمحمدباقر قمصری، نقاش بناهای دورۀ‌ قاجار (رجوع کنید به نراقی، ١٣٧٤ش، ص٣٦٥-٣٦٨)؛
ملانقی مجروح، شاعر دورۀ‌ قاجار، كه در زمان گسترش تفكر بابیت در قمصر، در هجو بابیت و بهاییت منظومه¬ای در هزار بیت دارد (اكبری، ص٧٣).

منابع:
(١٤) ابن حوقل «احیای چشمۀ‌ آب گرم در قمصر»، شهرداریها، سال پنجم، شماره ٥٤، آبان ١٣٨٢ش؛
(١٥) عبدالحمید اشراق خاوری؛
(١٦) مطالع الانوار، «تلخیص تاریخ نبیل زرندی»، [بی جا(: )تاریخ مقدمه : ١٣٣٩(؛
(١٧) اصطخری (عربی)؛
(١٨) هادی اكبری، قمصر (گذشته، حال،‌ آینده)، قم ١٣٨١ش؛
(١٩) ایران. وزارت كشور، عناصر و واحدهای تقسیمات كشوری، تهران: دفتر تقسیمات كشوری، آذر ١٣٨٥ش؛
(٢٠) همو، نشریۀ تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات، تهران ١٣٨٢ش؛
(٢١) محمدبن بدر جاجرمی، مونس الاحرار فی دقائق الاشعار، با مقدمه محمد قزوینی، به اهتمام میرصالح طبیبی، )تهران]، ١٣٥٠ش؛
(٢٢) عباس جعفری، گیتاشناسی ایران، جلد سوم: دایره المعارف جغرافیایی ایران،‌ تهران ١٣٧٩ش؛
(٢٣) حمدالله مستوفی (نزهه القلوب)؛
٢٤- ‌ ابوالرضا حسنی راوندی قاشانی، دیوان، چاپ سیدجلال‌الدین الارموی مشهور به محدث، مطبعه المجلس ١٣٣٤ش؛
(٢٥) رزم آرا؛
(٢٦) زهرا ریاضی (پروانه)، دانستنی‌های تاریخی كاشان و مناطق اكو توریسم، كاشان ١٣٨٦ش؛
(٢٧) سازمان اسناد ملی ایران،‌ نایبان كاشان (براساس اسناد)، چاپ عبدالحسین نوایی و محمد بقایی شیره جینی، تهران ١٣٧٩ش؛
٢٨- ‌ محمدعلی خان سدید السلطنه مینابی بندرعباسی، سفرنامه سدیدالسلطنه، «التدقیق فی سیر الطریق»، چاپ احمد اقتداری، نتهران ١٣٦٢ش؛
(٢٩) محمدبن جعفربن حیان معروف به شیخ انصاری، طبقات المحدثین با صبهان و الواردین علیها، چاپ عبدالغفور عبدالحق حسین البلوشی،‌ بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧م؛
(٣٠) افشین عاطفی، بزرگان كاشان، قم ١٣٨١ش،‌ ٢ج؛
٣١- ‌حسین فرخ یار، آب انبار یادگاری از یادرفته، شهرستانهای كاشان،‌آران و بیدگل،‌ قم ١٣٨٦ش؛
٣٢- ‌ اداره جغرافیایی ارتش، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای كشور جمهوری اسلامی ایران، جلد ٦٠ (كاشان)، تهران ١٣٦٦ش؛
(٣٣) حسن بن محمد بن حسن قمی، تاریخ قم،‌ ترجمۀ حسن‌بن عبدالمطلب قمی، چاپ سیدجلال الدین طهرانی، تهران، ١٣٦١ش؛
(٣٤) ابوالقاسم عبدالله كاشانی، عرایس الجواهر و نفایس الاطایب، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٥ش؛
(٣٥) «كتابچۀ حالات و كیفیت بلده و بلوكات و مزارع دارالمؤمنین كاشان» نوشته شده به سال ١٢٩٦ (از مجموعه ناصری)، در قم نامه: مجموعۀ‌ مقالات و متون دربارۀ قم، نگارش سیدحسین مدرسی طباطبایی،‌ قم ١٣٦٤ش؛
(٣٦) پرویز كردوانی و امیرحسین غفاری، بررسی صنعت گلابگیری و اهمیت آن در بخش قمصر كاشان»، پژوهشهای جغرافیایی، شماره ٤٧،‌ سال ٣٦، بهار ١٣٨٣؛
(٣٧) عبدالرحیم كلانتر ضرابی (سهیل كاشانی)، مرآه القاسان یا تاریخ كاشان، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ش؛
(٣٨) سعید محمودی ازناوه، كاشان مروارید كویر، مقدمه محمدعلی مخلصی، تهران ١٣٧٨ش؛
(٣٩) مركز آمار ایران، سرشملری عمومی نفوس و مسكن – ١٣٨٥، نتایج تفصیلی كل كشور، سایت www.SGI.IR ؛
(٤٠) سیدحسین معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و كشورهای جهان،‌ قم ١٣٧٨ش؛
٤١- ‌ محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهای كهن اصفهان، اصفهان ١٣٨٢ش؛
(٤٢) حسن نراقی، آثار تاریخی شهرستانهای كاشان و نطنز، تهران ١٣٧٤ش؛
(٤٣) همو،‌ تاریخ اجتماعی كاشان، تهران ١٣٦٥ش؛
(٤٤) ادارۀ جغرافیایی ارتش، نقشۀ عملیات مشترك (زمینی)، مقیاس ٢٥٠٠٠٠÷١، تهران ١٣٦٢ش؛
(٤٥) مؤسسه جغرافیایی و كارتوگرافی گیتاشناسی، نقشه كامل ایران امروز، مقیاس ٠٠٠/٦٠٠٠/١ ÷ ١، تهران ١٣٨٦ش؛
(٤٦) محمدطاهر وحید قزوینی، عباسنامه یا شرح زندگانی ٢٢ ساله شاه عباس ثانی (١٠٥٢-١٠٧٣)، چاپ ابراهیم دهگان، اراك ١٣٢٩ش؛

(٤٧) N.N. Ambraseys and c.p. Melville, A history of Persian eartj quakes, Cambridge university press ١٩٨٢.

/ معصومه بادنج/

تاریخ انتشار اینترنتی: ١٥/٠٦/١٣٩٠