دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٨٤١
نوائى، رضاقلى خان ، منشى الممالك و از رجال دورۀ آقامحمدخان و فتحعلى شاه قاجار. پدرش، عبدالمجيد، اهل قريۀ نوا، در لاريجان، بود. از تاريخ تولد، آغاز زندگى و چگونگى ورود رضاقلىخان به دربار قاجار و شغل منشى الممالكى او اطلاعى در دست نيست. هنگامى كه حاج ابراهيم كلانتر دروازۀ شيراز را به روى لطفعلى خان زند بست و از آقامحمدخان خواست كه براى تحويل اموال و خزاين لطفعلىخان فردى را به شيراز بفرستد (ساروى، ص ١٩٨؛ حسينى فسائى، ج ١، ص ٦٤٩)، آقامحمدخان در ٤ ربيعالاول ١٢٠٦ رضاقلى خان را براى اين كار به آنجا فرستاد. رضاقلىخان تمام اموال لطفعلىخان( از جمله هزار ماديان) و اهل و عيال او را به اصفهان برد و سپس به تهران آورد (مفتون دنبلى، ص ٦٥؛ هدايت، ص ٣١٣؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٦٧ش، ج ٣، ص ١٤١٦). پس از قتل آقامحمدخان، رضاقلىخان به همراه محمدحسينخان كشيكچىباشى و ميرزااسداللّهخان وزير لشكر، جواهرات سلطنتى را با گروهى از سران سپاه به تهران آورد (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٧ـ ٤٨؛ سپهر، ج ١، ص ٨٥). در ١٢٢٠ ميرزا رضاقلى منشىالممالك، ناظم امور درب سراى سلطنتى شد. در ١٢٢١، فتحعلىشاه كارهاى دولتى را ميان چهار وزير تقسيم كرد و رضاقلىخان را وزير رسائل (دارالانشاء) نمود (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٢٤٤؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٦٧ش، ج ٣، ص ١٤٧٩ـ١٤٨٠). در١٢٢٤، رضاقلى خان به عنوان وزير محمدولى ميرزا، حاكم خراسان، به خراسان رفت (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٣٠٧؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٦٧ش، ج ٣، ص١٤٩٥ـ١٤٩٦). وى پس از چند سال به مكه رفت و هنگام بازگشت، در ١٢٣٤ به شيراز رفت و به درخواست حسينعلىميرزا فرمانفرما، حاكم فارس، در شيراز ماند و وزير او شد. رضاقلی خان پس از مدتى به تهران آمد و در ١٢٣٧ درگذشت (محمودميرزا قاجار، ج ٢، ص ٦٤٢ـ٦٤٣؛ فسائى، ج ١، ص ٧١٨؛ ديوانبيگى، ج ١، ص٨٠٠).
رضاقلى خان شعر مى سرود و سلطانى تخلص مى كرد (اعتمادالسلطنه، ١٣٥٧، ص ٥٥؛ ديوانبيگى، همانجا). خاندان نوائى خود را از اعقاب اميرعليشير نوائى، وزير سلطان حسينبايقرا،می-دانستند. در دورۀ قاجار، ورود اين خاندان به امور حكومتى از رضاقلى خان و پسرعمويش، چراغعلى خان نوائى، آغاز شد (بامداد، ج ٢، ص ٣٩). ميرزامحمدتقى پسر رضاقلى خان بود كه در ١٢٤٩ منشى الممالك شد (هدايت، ص ٤٣٦).
منابع :
(١) محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، تاريخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعيل رضوانى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٢) همو، صدرالتاريخ، چاپ جمشيد كيانفر، تهران ١٣٤٩ش؛
(٣) مهدى بامداد، شرح حال رجال ايران، تهران ١٣٥٧ش؛
(٤) فضلاللّه خاورى¬شيرازى، تاريخ ذوالقرنين، چاپ ناصر افشارفر، تهران١٣٨٠ش؛
(٥) احمدعلى ديوان¬بيگى، حديقةالشعراء، چاپ عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٦٤ش؛
(٦) محمدبن محمدتقى ساروى، تاريخ محمدى: احسنالتواريخ، چاپ غلامرضا طباطبائى¬مجد، تهران ١٣٧١ش؛
(٧) محمدتقى سپهر، ناسخالتواريخ، چاپ جمشيد كيانفر، تهران ١٣٧٧ش؛
(٨) ميرزاحسن حسينى فسائى، فارسنامۀ ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ١٣٦٧ش؛
(٩) عبدالرزاق بيك مفتون دنبلى، مآثرسلطانيه، چاپ غلامحسين زرگرىنژاد، تهران ١٣٨٣ش؛
(١٠) محمودميرزا قاجار، سفينةالمحمود، چاپ عبدالرسول خيامپور، تبريز ١٣٤٦ش؛
(١١) رضاقلىخان هدايت، فهرسالتواريخ، چاپ عبدالحسين نوائى و ميرهاشم محدث، تهران ١٣٧٣ش.
/ ثريا شهسوارى/
تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٠/٠٤/١٣٩٠