بَداؤن (بُداؤن / بَدایون ) ، شهری باستانی در حدود ٥ر١ کیلومتری رود سوت ، و مرکز ناحیه ای به همین نام در هند. مورخان محلّی نام شهر را به صورت بیدامَئون / بَهْدائون / بَداوَن ضبط کرده اند. جمعیت آن طبق سرشماری ١٩٥١، ٥٢١ ، ٥٣ تن (در ١٩٦١: ٧٧٠ ، ٥٨ تن ) ذکر شده است . دربارة این شهر پیش از غلبة مسلمانان در اواخر قرن ششم و افتادن آن در ٥٩٤ به دست قطب الدین ایبک * ، ولیعهد معزالدین محمد سام در هند (رجوع کنید به فخر مدبر، چاپ راس ، ص ٢٤) اطلاعات کمی موجود است . به روایت دیگر، سقوط این شهر در ٤٢١ به دست غازی میان * ، شخصیتی نیمه تاریخی که گفته می شود برادرزادة سلطان محمود غزنوی بوده ، اتفاق افتاد. تاج الدین * یِلدوز، بعد از شکست اِلْتُتْمِش * ( اَلِتْمِش ) در ٦١٢ در نزدیکی لاهور، اسیر و به بداؤن فرستاده شد و تا هنگام مرگ ، در همانجا در اسارت به سر برد. در عصر خَلجی ها، بداؤن مرکز نظامی مهمی بود و جلال الدین خلجی در ٦٩٠ با سپاه بزرگی به این شهر آمد که شورش ملک چَجُّو ( چهجّو ) را فرونشاند. محمدبن تُغلُق با مرکزیت نظامی بداؤن مخالف بود، و در نتیجه عشایر سرکش از هر سو طغیان کردند. در ٧٨٧، فیروز تغلق به بداؤن لشکر کشید و شورش را فرونشاند و کابل خان شِروانی را به حکمرانی نظامی منطقه منصوب کرد و خود بازگشت . علاءالدین ، آخرین سلطان دهلی از سلسلة سادات ، پس از کناره گیری از سلطنت در ٨٥٥ (رجوع کنید به احمد یادگار، ص ٢٥٧) به بداؤن آمد و تا زمان مرگش در ٨٨٣ در این شهر به سر برد.

در دوران حکومت اکبرشاه ، در ٩٦٤ منطقة بداؤن به صورت «سرکار»ی از «صوبة » دهلی درآمد و در آن ضرابخانه ای تأسیس شد که فقط سکة مس ضرب می کرد. در ٩٧٩ تمامی شهر براثر آتش سوزی بزرگی سوخت و عدة بسیاری به هلاکت رسیدند.

در عصر شاه جهان بداؤن اهمیت خود را از دست داد، زیرا از الحاق دو سرکارِ بداؤن و سَنْبْهَل استان جدیدی به نام کتهیر تشکیل شد که مرکز آن بریلی * بود. با کم شدن اقتدار بابریها(رجوع کنید به بابریان * ) بداؤن به دست روهیلاها افتاد. پس از آنکه علیمحمدخان ، روهیلاها را شکست داد، در ١١٩٢ نوابهای اوده * آن را تصرف کردند، و سرانجام انگلیسیها آن را در ١٢١٦/١٨٠١ به هند انگلیس منضم ساختند. بداؤن در شورش سپاهیان (١٢٧٣/١٨٥٧) دچار اغتشاش بسیار شد؛ شورشیان به زندان مرکزی آن حمله کردند و محلة اروپایی نشین شهر را به آتش کشیدند.

بداؤن زادگاه مورّخ معروف عبدالقادر بداؤنی * ، و عارف ربانی نظام الدین اولیا * ست . زادگاه رضی الدین حسن صاغانی * را هم بداؤن دانسته اند، اما در درستی این روایت تردید است . در شهر قدیم بداؤن بناهای تاریخی مهمی وجود دارد که از آن جمله است : قلعة کهنه که امروز مخروبه شده است ، مسجد قطبی ، جامع مسجد شمسی که التمش در ٦٢٠ بنا نهاده است ، و مساجد و مقابر متعدد دیگر از جمله آرامگاه علاءالدین آخرین سلطان از سلسلة سادات ، که پس از کناره گیری از سلطنت در این شهر اقامت گزید.

منابع :
(١) علی احمدخان اسیر، حیات عبدالقادر بدایونی ، نسخة خطی ؛
(٢) محمد فضل اکرم ، آثار بدایون ، بدایون ١٩١٥؛
(٣) رضی الدین بسمل ، انساب فرشوری ، نسخة خطی ؛
(٤) همو، تذکرة الواصلین ، بدایون ١٣١٧/١٨٩٩، ١٩٤٥؛
(٥) همو، کنزالتاریخ ، بدایون ١٩٠٧؛
(٦) سلطان حیدرجوش ، نواب فرید، بدایون ١٩١٧؛
(٧) ذوالقرنین (مجلة هفتگی به زبان اردو)، ش مخصوص (آوریل ١٩٥٦)؛
(٨) امیرحسن سجزی ، فوائد الفؤاد ، لکهنو ١٣١٢/١٨٩٤، ص ١٠٣-١٠٤؛
(٩) بختاور سنگه ، تاریخ بدایون ، بریلی ١٢٨٥/١٨٦٨؛
(١٠) شاه عبدالقادر، تاریخ بدایون ، نسخة خطی ؛
(١١) عبدالحی صفا، عمدة التواریخ ، مرادآباد ١٢٩٧/١٨٧٩؛
(١٢) محمد یعقوب حسین ضیاء، اکمل التاریخ ، بدایون ١٣٣٣/١٩١٤؛
(١٣) همو، مجموعة هفت احمد ، بدایون ١٣٦٤/١٩٤٤؛
(١٤) عبدالکریم ، تاریخ بدایون ، نسخة خطی ؛
(١٥) عبدالولی ، باقیات الصالحات ، نسخة خطی ؛
(١٦) انوارالحق عثمانی ، طوالع الانوار ، سیتاپور ١٨٨٠؛
(١٧) ابرار حسین قادری ، حیات شیخ شاهی ، بدایون ١٣٤٩/١٩٣٠؛
(١٨) اکرام الله محشر، روضة صفاء ، نسخة خطی ؛
(١٩) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ذیل «بدءن »؛
(٢٠) عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، چاپ عبدالحی حبیبی ، ج ١، کویته ١٩٤٩، ج ٢، لاهور ١٩٥٤؛
(٢١) نظام الدین حسین ، بدایون قدیم و جدید ، بدایون ١٣٣٨/١٩٢٠؛
(٢٢) حسن نظامی ، تاج المآثر ، نسخة خطی ، مواضع مختلف ؛
(٢٣) احمد یادگار، تاریخ شاهی ، انجمن سلطنتی آسیائی بنگال ، کلکته ؛

(٢٤) Abu'l-Fad ¤ l `Alla ¦ m ¦ â , A ¦ ' i ¦ n-i-Akbar i ¦ , Eng.trans., Calcutta ١٩٢٧, ٣٢;
(٢٥) Bada ¦ 'u ¦ n ¦ â , Muntakhab al-Tawa ¦ r i ¦ kh, Eng.trans., Calcutta ١٨٩٨, ١٩٢٤, ١٩٢٥;
(٢٦) Epigraphia Indica , ١٦٣;
(٢٧) Gazetteer of the Buda ¦ 'u ¦ n district, ١٩٠٧;
(٢٨) Imperial Gazetteer of India , Ë x, new ed., ٣٤-٣٦, ٤١-٤٣;
(٢٩) JASB , proceedings, xli, ١٨٧٢,١٩٩.

/ بزمی انصاری ( د.اسلام ) /