خالديّان ، خالديّان، لقب دو برادر اديب و شاعر اهل موصِل در سده چهارم. آن دو ابوبكر محمد و ابوعثمان سعيد (سعد)، فرزندان هاشمبن وَعْلةبن عُرام از قبيله بزرگ عبد قَيْس بودند. آنان در روستاى خالديّه، نزديك موصل، به دنيا آمدند از اينرو در نسبت به زادگاهشان يا يكى از اجدادشان به نام خالد آن دو را خالدى ناميدهاند (ابننديم، ص ١٩٥؛ ابناثير، ١٤١٤، ج ١، ص ٤١٤). البته آنان را عبدى (در نسبت به عبد قيس) و بصرى نيز لقب دادهاند. احتمال داده شده كه شايد مدتى را در بصره گذرانده باشند زيرا آن دو را اديب و شاعر بصره نيز خواندهاند (رجوع کنید به ياقوت حموى، ١٩٩٣، ج ٣، ص ١٣٧٧؛ امين، ج ٧، ص ٢٥٦؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه).

به سال تولد آنان در هيچ يك از منابع اشارهاى نشده است. آنان نزد ابنخيّاط نحوى (متوفى ٣٢٠)، ابندُرَيْد* (متوفى ٣٢١)، جحظه برمكى* (متوفى ٣٢٤) و ابوبكر صولى* (متوفى ٣٣٥) دانش اندوختند (فروخ، ج ٢، ص ٥٣٩؛
د. ا. د. ترك، ذيل مادّه؛
قس خالديان، ١٩٥٦، مقدمه سامى دهّان، ص ٢٥ كه احتمال داده خالديان محضر جحظه برمكى را درك نكرده و از كتاب او مطالبى نقل كرده باشند). خالديان در برخى آثار خود از اين استادان مطالبى روايت كردهاند (براى نمونه رجوع کنید به كتاب التحف و الهدايا، ص ١٦، ٢٤: جحظه برمكى؛
كتاب الاشباه و النظائر، ج ٢، ص ١٥٥، ١٨٧: ابندريد؛
همان، ج ٢، ص ٧١، ١٥٧: صولى؛
همان، ج ٢، ص ١٤٤: ابنخيّاط). برادر بزرگتر، محمد، در ٣٢٠ در محضر وزير ابوالفتح فضلبن جعفربن فرات شاهد مناظره ميان مَتّىبن يونس* فيلسوف و ابوسعيد سيرافى* نحوى بود (رجوع کنید به ياقوت حموى، ١٩٩٣، ج ٢، ص ٨٩٤؛
فروخ، همانجا).

خالديان پس از آنكه سيفالدوله حَمْدانى* در ٣٣٣ حاكم حلب شد، به دربار او پيوستند و از شاعران بسيار نزديك او بودند. آنان كتابدار دربار سيفالدوله شدند و بسيارى از تأليفات آنان (رجوع کنید به ادامه مقاله) در اين زمان و با استفاده از اين كتابخانه غنى صورت پذيرفت (رجوع کنید به ابناثير، ١٣٩٩ـ١٤٠٢، ج ٨، ص ٤٤٥؛
صفدى، ج ٥، ص ١٤٩؛
ابنشاكر كتبى، ج ٤، ص ٥٢). دربار سيفالدوله محل آمد و شد شاعران بزرگى بود، خالديان در آنجا با متنبّى* معاشرت داشته و گزارشهايى از زندگى متنبّى نقل كردهاند (رجوع کنید به بديعى، ص ١٤٢، ١٧٠). آندو سيفالدوله را مدح مىكردند (رجوع کنید به حريرى، ص ١٠٢؛
خالديان، ١٣٨٨، ص ١٤ـ ١٥، ١٥٥ـ١٥٦). در ٣٤٩، در زمان وزارت ابومحمد مُهَلَّبى، ابواسحاق صابى* متولى ديوان رسائل شد (رجوع کنید به ابناثير، ١٣٩٩ـ ١٤٠٢، ج ٨، ص ٥٣٣) و از آنجا كه دوستدار خالديان بود (رجوع کنید به ثعالبى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢١٤ـ٢١٥؛
متز، ج ١، ص ٤٧١، پانويس ٢) آن دو را به وزير معرفى كرد، اما خالديان به دليل كدورتى كه ميان آنان و سيفالدوله پديد آمده بود (رجوع کنید به ابوالعلاء مَعرّى، ص ٤٢٤) حلب را ترك كردند و راهى بغداد شدند (رجوع کنید به فروخ، همانجا). پس از درگذشت مهلّبى در ٣٥٢ اشارهاى به خالديان در منابع مشاهده نمىشود. شايد آنان به تكميل تأليفات خود مشغول شده بودند (همانجا).

از مسائل پرفراز و نشيب در زندگى خالديان اختلاف آنان با سرىّ الرفّاء* بود. اين اختلاف از موصل آغاز شد و تا حلب و دربار سيفالدوله ادامه يافت (فروخ، ج ٢، ص ٥٠٩). سرىّ الرفّاء در سرودههاى خود (براى نمونه رجوع کنید به ج ٢، ص ١٧١ـ١٧٣، ٥٧٢ـ٥٧٤، ٦٨٢ـ٦٨٤) خالديان را هجو مىكرد، خالديان نيز وى را هجو مىگفتند (ذهبى، ج ١٦، ص ٣٨٦). سرىّ الرفّاء كه در موصل ديوان كُشاجِم* را استنساخ مىكرد، به دليل دشمنى با خالديان سرودههاى آنان را وارد ديوان كشاجم نمود تا هم برحجم صفحات ديوان بيفزايد و هم اِعلام دارد كه خالديان سرودههاى كشاجم را به نام خود ثبت كردهاند (براى تفصيل رجوع کنید به ابنخلّكان، ج ٢، ص ٣٦٠؛
ابنكثير، ج ١١، ص ٢٧٤). اين اختلاف به دشمنى منجر شد و تا مرگ سرىّ الرفّاء ادامه يافت (براى تفصيل رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ١٠، ص ٢٦٩ـ ٢٧٠؛
ابنعديم، ج ٩، ص ٤٢١٠). سال درگذشت ابوبكر محمد خالدى ٣٧٠ يا ٣٧١ (رجوع کنید به فروخ، ج ٢، ص ٥٣٩؛
كحّاله، ج ١٢، ص ٨٨) و ٣٨٠ (رجوع کنید به صفدى، ج ٥، ص ١٤٩؛
بروكلمان، ج ١، ص ٨١؛
د. اسلام، همانجا) و سال درگذشت ابوعثمان سعيد خالدى ٣٥٠ (رجوع کنید به بروكلمان؛
د. اسلام، همانجاها)، ٣٧١ (رجوع کنید به ياقوت حموى، ١٩٩٣، ج ٣، ص ١٣٧٨؛
كحّاله، ج ٤، ص ٢٣٣) و ٤٠٠ (رجوع کنید به ابنشاكر كتبى، ج ٢، ص ٥٧؛
فروخ، همانجا) ذكر شده است.

هر دو برادر به شعر، ادب، كثرت حافظه، بديههگويى و گردآورى اخبار شاعران شهره بودند (رجوع کنید به ابننديم، ص ١٩٥؛
ياقوت حموى، ١٩٩٣، ج ٣، ص ١٣٧٧). به گفته ابناثير (١٤١٤، ج ١، ص ٤١٤) شعر آنان مشهور بوده است. به گفته ابننديم (همانجا) خالديان با آنكه خود شاعر بودند گاه سرودههاى ديگران را به نام خود ثبت مىكردند (قس ثعالبى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢١٥؛
ياقوت حموى، ١٩٩٣، ج ٣، ص ١٣٤٣ كه اين را ادعاى سرىّ الرفّاء دانستهاند). البته ثعالبى (١٤٠٣، ج ٢، ص ٢١٥ـ٢١٨، ٢٣٣ـ٢٣٥) برخى سرودههاى همانند خالديان و سرىّ الرفّاء را آورده و در توضيح گفته است كه اين همانندى يا از باب توارد است يا سرقت. بيشتر سرودههاى خالديان مدح، هجو، خمريه و تغزل است. آنان در سرودههاى خود به معانى و مضامين شاعران پيشين ابونواس*، ابوتمّام*، بحترى* و ابنمعتز* نظر داشتند و آن مضامين را با الفاظى زيبا و تركيبهايى ساده بيان مىكردند (فروخ، ج ٢، ص ٥٤٠). نكته جالب توجه در سرودهها و تأليفات خالديان آن است كه غالب سرودهها و تأليفات آنان با مشاركت يكديگر بوده است (رجوع کنید به ثعالبى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢١٤؛
ابوالعلاء معرّى، همانجا) تا بدانجا كه گاه يك قصيده را با هم سرودهاند (ذهبى، همانجا). البته نمونههايى از سرودههاى مستقل آنان هم در آثارشان (براى نمونه رجوع کنید به كتاب التحف و الهدايا، ص ٣٣ـ٣٤؛
كتابالاشباه و النظائر، ج ١، ص ١٨٥، ١٩٦) و هم در آثار ديگران (رجوع کنید به ثعالبى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢٢٢ـ٢٣٢، ٢٣٥ـ٢٤٤؛
صفدى، ج٥، ص١٤٩، ج ١٥، ص ٢٦٤ـ٢٦٨) موجود است. نسخهاى از قصايد ابوعثمان سعيد نيز موجود است (رجوع کنید به بروكلمان، ج ٣، ص ٧١). در برخى منابع نيز سرودهاى به نام خالدى ذكر شده و معلوم نيست كه از آنِ كداميك از دو برادر است (براى نمونه رجوع کنید به ابنفضلاللّه عمرى، سفر١، ص ٣٢٢ـ٣٢٣، ٣٢٨؛
امين، ج ٦، ص ٣٠١). اشعار خالديان درباره واقعه عاشورا و نفرين بر دشمنان اهلبيت عليهمالسلام بيانگر تشيع آنان مىتواند بود (براى تفصيل رجوع کنید به امين، ج ٧، ص ٢٥٦ـ٢٥٧؛
سماوى، ج ٢، ص ٢٩٩؛
آقابزرگ طهرانى، ج ٩، ص ٢٨٣ـ٢٨٤؛
فروخ، ج ٢، ص ٥٤١). ابنشهر آشوب (ص ١٤٠) نيز نام خالديان را جزء شاعران اهل بيت عليهمالسلام آورده است. سرودههاى خالديان به عنوان شاهد مثال در مسائل صرفى (براى نمونه رجوع کنید به حريرى، ص ١٠٢ـ١٠٣)، علم معانى (براى نمونه رجوع کنید به عباسى، ج ١، ص ٦٠)، علم بيان (براى نمونه رجوع کنید به رشيدالدين وطواط، ص ٤٤)، آرايههاى ادبى (براى نمونه رجوع کنید به مدنى، ج ٣، ص ٢٢٢ـ ٢٢٣) و وصف ديرها (براى نمونه رجوع کنید به ابن فضلاللّه عمرى، سفر١، ص ٣٢٢ـ٣٢٥) مطرح شده است. گردآورى ديوان را برادر كوچك، ابوعثمان سعيد، عهدهدار بوده است (رجوع کنید به ابننديم، همانجا؛
آقابزرگ طهرانى، ج ٧، ص ٨٨). رَشأ، غلام خالديان كه در دانايى و خدمتگزارى با عنوان «غلام الخالدى» به او مثل زده شده است، نيز سرودههاى آنان را در هزار ورقه گردآورده بود (ابننديم، همانجا؛
ثعالبى، ١٩٨٥، ص ٢٢٩؛
زمخشرى، ج ٣، ص ٥٥٢). ديوان آنان تا سده هشتم موجود بوده است، زيرا ابننديم (همانجا)، ثعالبى (١٤٠٣، ج ٢، ص ٢١٥ـ٢٤٤)، ابوالعلاء مَعرّى (متوفى ٤٤٩؛
همانجا) و ابنفضلاللّه عمرى (متوفى ٧٤٩؛
همانجا) اشعار خالديان را نقل كردهاند. پس از آن تاريخ نقلى از سرودههاى خالديان صورت نگرفت، تا اينكه سامى دهّان در ١٣٤٨ش/١٩٦٩ اشعار موجود در كتابها را گردآورد و با عنوان ديوانالخالديَّيْن در دمشق به چاپ رساند. نمونه خط خالديان درباره بشّاربن برد* و متنبّى نيز تا سده هفتم موجود بوده است (رجوع کنید به ابنعديم، ج ٢، ص ٧٠٩، ج ٤، ص ١٧٨٠). افزون بر ديوان شعر، ديگر آثار خالديان عبارتاند از: گردآورى ديوان اشعار خَبّاز بَلَدى، شاعر شيعى سده چهارم در سيصد ورقه (رجوع کنید به ابننديم، همانجا؛
سزگين، ج ٢، جزء٤، ص ٢٣٢)، اخبارالموصل يا تاريخالموصل كه ياقوت حموى در معجمالبلدان (ج ٣، ص ٣٦٣) از اين اثر خالديان نام برده است (نيز رجوع کنید به ابننديم، همانجا). ابننديم (همانجا) آثار ديگرى از خالديان نامبرده كه به دست ما نرسيده است: حماسة شعر المحدثين (قس د. اسلام، همانجا كه اين كتاب را به اشتباه همان الاشباه و النظائر دانسته است)؛
كتابٌ فى اخبار ابىتمّام و محاسن شعره؛
كتاب فى اخبار شعر (؟) ابنالرومى؛
كتاب اختيار شعر البحترى؛
كتاب اختيار شعر مسلمبنالوليد. سزگين (ج ٢، جزء٤، ص ٢٣٥) و فروخ (ج ٢، ص ٥٤٠) كتاب اختيار شعر ابنالمعتز و التنبيه على معانيه را نيز از جمله آثار آنان ذكر كردهاند. ديگر اثر خالديان كتاب الديارات در وصف ديرها و ميخانههاست (رجوع کنید به صفدى، ج ١٥، ص ٢٦٤؛
بروكلمان، ج ٣، ص ٧١) كه به گفته امين (ج ٦، ص ٣٠٣) در نوع خود نخستين تأليف است. سه كتاب چاپ شده خالديان نيز عبارتاند از: ١) الاشباه و النظائر كه بروكلمان (ج ١، ص ٨١، ج ٣، ص ٧١) آن را حماسةالخالديَّين ناميده است و برخى آن را با حماسه اثر ابوتمّام و حماسه بحترى سنجيدهاند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛
شكعه، ص ٥١٢ـ٥١٣، ٥١٦). اين كتاب به احتمال ضعيف براى سيفالدوله و به احتمال قوى براى مُهلَّبىِ وزير تأليف شده بود (رجوع کنید به خالديّان، ١٩٦٥، ج ١، مقدمه محمديوسف، ص ت ـ ح). در اين كتاب، برخى موضوعات و مضامين شعر عربى از دوره جاهلى تا دوره عباسى مطرح شده و شيوههاى گوناگون بيانِ شاعران از يك موضوع در آن گردآمده است (شكعه، ص ٥١٦؛
دايه، ص ٧٨؛
براى نمونه رجوع کنید به كتابالاشباه و النظائر، ج ١، ص ٨٩ـ ٩١) كه بر اين اساس صَفَدى (ج ١٥، ص ٢٦٤) آن را كتابى نكو وصف كرده است. ديگر ويژگيهاى كتاب عبارتاند از: داورى ميان سرودههاى شاعران (براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ١٠٥، ١٣٢)؛
ذكر اين نكته كه برخى مضامين را چه كسى براى نخستينبار در شعر عربى به كاربرده است (براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ٧٨، ١٦٥)؛
ذكر برخى مسائل تاريخى (براى نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ١١٥، ١٢٨ـ١٢٩)؛
و شرح حال برخى شاعران (براى نمونه رجوع کنید به ج ٢، ص ٢٤ـ :٢٦ سُحَيْم عبدبنى حَسْحاس؛
همان، ج ٢، ص ١٠٣ـ١٠٩: ابوحيّه نُمَيْرى؛
همان، ج ٢، ص ١٣٤: قتّال كِلابى). اما از معايب كتاب آن است كه براى موضوعات، عنوانى قرارداده نشده و شواهد يك موضوع در يك جا گرد نيامده و به طور پراكنده ذكر شدهاند (شكعه؛
دايه، همانجاها). ٢) كتابالتحف و الهدايا درباره هدايا (پذيرش يا رد هدايا) و اشعارى كه در اين زمينه سروده شده است. هدايايى كه براى پادشاهان ارسال شده و هديههايى كه انسانهاى نادان ارسال مىكردند از موضوعات اين كتاب است (براى تفصيل ويژگيهاى كتاب رجوع کنید به كتاب التحف و الهدايا، مقدمه سامى دهّان، ص ٩ـ٣٥). ٣) المختار من شعر بشّار كه با شرح ابوطاهر اسماعيلبن احمد تُجيبى برقى (متوفى ح ٤٤٥) در ١٤٢٥ در قاهره به چاپ رسيده است. در اين كتاب سرودههاى بشّار با سرودههاى ديگر شاعران سنجيده شده (براى نمونه رجوع کنید به بشاربن برد، ص ١٣٧) و مأخذ برخى سرودههاى بشّار مشخص گشته است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص ١٥٢). از معايب عمده اين چاپ آن است كه حدودِ كار خالديّان و شارح كتاب مشخص و معلوم نيست؛
البته در برخى صفحات، شارح نام خود را ذكر كرده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص ٢٤، ١٥٦، ١٨٦).

منابع:
(١) آقابزرگ طهرانى؛
(٢) ابناثير، الكامل فىالتاريخ، بيروت ١٣٨٥ـ ١٣٨٦/ ١٩٦٥ـ١٩٦٦، چاپ افست ١٣٩٩ـ١٤٠٢/ ١٩٧٩ـ١٩٨٢؛
(٣) همو، اللباب فى تهذيب الانساب، بيروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٤) ابنخلّكان؛
(٥) ابنشاكر كتبى، فوات الوفيات، چاپ احسان عباس، بيروت ١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٦) ابن شهرآشوب، كتاب معالمالعلماء، چاپ عباس اقبال آشتيانى، تهران ١٣٥٣؛
(٧) ابنعديم، بغيةالطلب فى تاريخ حلب، چاپ سهيل زكار، بيروت ?(١٤٠٨/ ١٩٨٨)؛
(٨) ابنفضلاللّه عمرى، مسالك الابصار فى ممالك الامصار، سفر١، چاپ عبداللّهبن يحيى سريحى، ابوظبى ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(٩) ابنكثير، البداية و النهاية، بيروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(١٠) ابننديم (تهران)؛
(١١) ابوالعلاء مَعرّى، رسالة الغفران، چاپ عايشه عبدالرحمان بنتالشاطى، قاهره (١٩٩٧)؛
(١٢) امين؛
(١٣) يوسف بديعى، الصبحالمُنبى عن حيثية المتنبـّى، چاپ مصطفى سقّا، محمد شتا و عبده زياده عبده، قاهره (١٩٧٧)؛
(١٤) كارل بروكلمان، تاريخ الادبالعربى، ج ١ و ٣، نقلهالىالعربية عبدالحليم نجار، قاهره ١٩٧٤؛
(١٥) بشاربن برد، المختارمن شعر بشار، اختيارالخالديين و شرحه لاسماعيلبن احمد تجيبى برقى، چاپ محمد بدرالدين علوى، قاهره ١٤٢٥/٢٠٠٥؛
(١٦) عبدالملكبن محمد ثعالبى، ثمارالقلوب فى المضاف و المنسوب، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره (١٩٨٥)؛
(١٧) همو، يتيمةالدهر، چاپ مفيد محمد قميحه، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٨) قاسمبن على حريرى، درّةالغوّاص فى اوهامالخواص، چاپ هاينريش توربكه، لايپزيگ ١٨٧١، چاپ افست بغداد (بىتا.)؛
(١٩) خالديّان، ديوان الخالديين، چاپ سامى دهان، دمشق ١٣٨٨/١٩٦٩؛
(٢٠) همو، كتاب الاشباه و النظائر : من اشعار المتقدّمين و الجاهلية و المخضرمين، چاپ محمديوسف، قاهره ١٩٦٥؛
(٢١) همو، كتابالتحف و الهدايا، چاپ سامى دهان، قاهره ١٩٥٦؛
(٢٢) خطيب بغدادى؛
(٢٣) محمد رضوان دايه، المكتبة العربية و منهج البحث، دمشق ١٤٢٠/١٩٩٩؛
(٢٤) ذهبى؛
(٢٥) رشيدالدين وطواط، حدائقالسحر فى دقايقالشعر، چاپ عباس اقبال آشتيانى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٢٦) محمودبن عمر زمخشرى، ربيعالابرار و نصوصالاخبار، چاپ سليم نعيمى، بغداد (بىتا.)، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٢٧) سرىّبن احمد سرىّ الرفّاء، ديوان، ج ٢، چاپ حبيب حسين حسينى،( بغداد) ١٩٨١؛
(٢٨) فؤاد سزگين، تاريخ التراثالعربى، ج ٢، جزء٤، نقله الىالعربية عرفه مصطفى، (رياض )١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ١٤١٢؛
(٢٩) محمد سماوى، الطليعة من شعراءالشيعة، چاپ كامل سلمان جبورى، بيروت ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(٣٠) مصطفى شكعه، مناهجالتأليف عندالعلماءالعرب: قسمالادب، بيروت ١٩٨٢؛
(٣١) صفدى؛
(٣٢) عبدالرحيمبن احمد عباسى، معاهدالتنصيص على شواهد التلخيص، چاپ محمد محيىالدين عبدالحميد، (قاهره )١٣٦٧/١٩٤٧، چاپ افست بيروت (بىتا.)؛
(٣٣) عمر فروخ، تاريخ الادب العربى، ج ٢، بيروت ١٩٨٥؛
(٣٤) عمررضا كحّاله، معجمالمؤلفين، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بيروت (بىتا.)؛
(٣٥) آدام متز، الحضارة الاسلامية فىالقرن الرابعالهجرى، نقله الىالعربية محمد عبدالهادى ابوريده، قاهره ١٣٧٧/١٩٥٧؛
(٣٦) علىخانبن احمد مدنى، انوارالربيع فى انواع البديع، چاپ شاكر هادى شكر، نجف ١٣٨٨ـ١٣٨٩/ ١٩٦٨ـ١٩٦٩؛
(٣٧) ياقوت حموى، كتاب معجمالبلدان، چاپ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(٣٨) همو، معجمالادباء، چاپ احسان عباس، بيروت ١٩٩٣؛

(٣٩) EI٢, s.v. "Al-Khalidiyyan" (by Ch. Pellat);
(٤٠) TDVIA, s.v. "Halidiyyan" (by Tevfik Rustu Topuzoglu).

/ باقر قربانى زرّين /