دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٧٧٤
خالد بن مادّ قَلانِسى ، خالد بن مادّ قَلانِسى، راوى و محدّث امامى. اگرچه در سلسله سند غالب روايات نام پدر وى ماد ذكر شده است (براى نمونه رجوع کنید به صفّار قمى، ص ١٠٤، ١٦٠، ١٩٥، ٣٠٩، ٤١٤، ٤٣٦؛ كلينى، ج ١، ص ٤١٦، ج ٢، ص ٦١٢)، اما در برخى كتابهاى رجالى، به زياد (رجوع کنید به برقى، ١٣٨٣ش، ص ٣١؛ طوسى، ١٤١٥، ص ٢٠١)، حماد (ابنداوود حلّى، ص ٨٧)، باد (علامه حلّى، ص ١٣٧ـ١٣٨) و مازن (طوسى، ١٤١٥، ص ١٩٧) تغيير يافته است (براى تفصيل بحث رجوع کنید به تفرشى، ج ٢، ص ١٨٢، ١٨٤، ١٨٨؛ محمدتقى مجلسى، ج ١٤، ص ٣٦١؛ بهبهانى، ص ١٦٣؛ موحدى ابطحى، ج ٥، ص ٣٦٨ـ٣٦٩، ٣٧١؛ شوشترى، ج ٤، ص ١١٣ـ١١٥، ١٣٧ـ١٣٨؛ نيز رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٣١١، كه اين اختلافها را ناشى از تصحيف يا كوشش براى تصحيح دانسته است). در برخى كتابهاى رجالى، خالد به دليل همين تعدد در نام پدرش (رجوع کنید به طوسى، ١٤١٥، ص ١٩٧، ٢٠١؛ ابنداوود حلّى، همانجا؛ مامقانى، ج ٢٥، ص ١٠٥، ١٧٧ـ١٧٨)، چند فرد متفاوت محسوب شده است (نيز رجوع کنید به صدر، ج ٣، ص ٣٠٨، كه چنين اشتباهى درباره خالد باعث ناتوانىاش در توثيق خالد شده است). لقب خالد علاوه بر قلانسى، به صورت بيّاعالقلانس هم آمده است (رجوع کنید به ابنبابويه، ١٤٠٤، ج ٢، ص ٣٦٣؛ اردبيلى، ج ١، ص ٢٨٩) كه از شغل وى، كلاهدوزى يا كلاهفروشى، حكايت دارد (قس موحدى ابطحى، ج ٥، ص ٣٦٧).
خالد از موالى كوفه بود (برقى، ١٣٨٣ش، همانجا؛ نجاشى، ص ١٤٩؛ طوسى، ١٤١٥، ص ١٩٧). نام وى در كتابهاى رجالى در شمار اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهماالسلام ياد شده است (براى نمونه رجوع کنید به نجاشى، همانجا؛ طوسى، ١٤١٥، ص ٢٠١؛ قس طوسى، ١٣٩٠، ج ٣، ص ٣٢٩، كه روايتى از خالد به نقل از امام باقر عليهالسلام آورده است). نجاشى (همانجا) او را ثقه دانسته است (نيز رجوع کنید به علامه حلّى، همانجا؛ محمدباقر مجلسى، ص ٧٣).
خالد از امام صادق عليهالسلام (رجوع کنید به برقى، ١٣٣٠ش، ج١، ص٦٨، ٧٠ـ٧١؛ كلينى، ج٢، ص٦٥٠، ج٤، ص٢٥٢؛ ابنقولويه، ص ٧٣، ٧٨؛ ابنبابويه، ١٤١٧، ص ٩١، ٣٧٠؛ همو، ١٤٠٤، ج ١، ص ٢٢٨؛ طوسى، ١٣٩٠، ج ٥، ص ٤٦٨، ج ٦، ص ٣١، ٣٣، ج ٧، ص ٥٨)، و نيز راويانى چون ابوحمزه ثمالى (رجوع کنید به صفّار قمى، ص ١٠٤، ١٦٠؛ كلينى، ج ٢، ص ٦١٢)، جابر جعفى (صفّار قمى، ص ٣٠٩؛ ابنبابويه، ١٣٦٢ش، ج ٢، ص٦٥٠)، محمدبن فضل (كلينى، ج ١، ص ٤١٦ـ٤١٧) و محمدبن خالد طيالسى (الاختصاص، ص ٢٧٤) روايت كرده است. علىبن حَكَم، علىبن عبداللّه بجلى، علىبن معمر، ظريفبن ناصح و محمدبن سنان (رجوع کنید به برقى، ١٣٣٠ش؛ كلينى؛ ابنبابويه، ١٤١٧؛ همو، ١٤٠٤؛ طوسى، ١٣٩٠؛ الاختصاص، همانجاها؛ خويى، ج ٧، ص ٤٤) نيز از او روايت كردهاند، اما راوى اصلى وى نضربن شعيب است كه بيشتر احاديث منقول از خالد را روايت كرده است (براى نمونه رجوع کنید به صفّار قمى، ص ١٠٤، ١٦٠، ١٩٥، ٣٠٩؛ ابنبابويه، ١٤١٧، ص ٣٤١، ٣٧٠؛ قس طوسى، ١٣٩٠، ج ٣، ص :٣٢٩ نضربن سويد). ابنبابويه نيز در مشيخه كتاب مَن لا يَحضُرُه الفقيه (ج ٤، ص ٤٤٤) يادآور شده كه هر روايتى كه از خالد نقل كرده از طريق نضربن شعيب بوده است.
خالد كتابى هم داشته است كه نضربن شعيب و ابوهريره عبداللّهبن سلام آن را روايت كردهاند (نجاشى، همانجا؛ طوسى، ١٤١٧، ص ١٢٢). هرچند نجاشى (همانجا) در ارزيابى اين كتاب عبارتى به كار برده كه از ترديد در برخى مطالب اين كتاب حكايت دارد. با توجه به اينكه يكى از راويان كتاب او نضربن شعيب بوده، احتمالا بتوان از طريق بررسى اسناد احاديث، محتواى اين كتاب را بازيابى كرد (براى نمونهاى از اين مطالب رجوع کنید به صفّار قمى، ص ١٠٤، ٤٣٦).
روايات منقول از خالدبن ماد در برخى از موضوعات فقهى نظير حج (رجوع کنید به كلينى، ج ٢، ص ٦١٢؛ ابنبابويه، ١٤٠٤، ج ١، ص٢٢٨، ج٢، ص٣٦٣؛ طوسى، ١٣٩٠، ج٥، ص٤٦٨)، وصيت و ميراث (ابنبابويه، ١٤٠٤، ج ٤، ص ٢١٣)، جنائز (طوسى، ١٣٩٠، ج ٣، ص٢٠٠، ٣٢٩) و مطالبى در باب فضائل اهل بيت عليهمالسلام (رجوع کنید به صفّار قمى، ص ١٠٤، ١٦٠، ١٩٥، ٣٠٩؛ كلينى، ج ١، ص ٤١٦ـ٤١٧؛ ابنبابويه، ١٤١٧، ص٣٧٠؛ همو، ١٣٦٢ش، همانجا) است (براى فهرستى از رواياتى كه وى نقل كرده است رجوع کنید به خويى، ج ٧، ص ٢٢، ٤٤؛ مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٣١١ـ٣١٢).
منابع:
(١) ابنبابويه، الامالى، قم ١٤١٧؛
(٢) همو، كتاب الخصال، چاپ علىاكبر غفارى، قم ١٣٦٢ش؛
(٣) همو، كتاب مَن لايـَحضرُه الفقيه، چاپ علىاكبر غفارى، قم ١٤٠٤؛
(٤) ابنداوود حلّى، كتاب الرجال، چاپ محمدصادق آلبحر العلوم، نجف ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست قم (بىتا.)؛
(٥) ابنقولويه، كامل الزيارات، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٧؛
(٦) الاختصاص، (منسوب به) محمدبن محمد مفيد، چاپ علىاكبر غفارى، بيروت: مؤسسةالاعلمى للمطبوعات، ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٧) محمدبن على اردبيلى، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، قم: مكتبة المحمدى، (بىتا.)؛
(٨) احمدبن محمد برقى، كتاب الرجال، در ابنداوود حلّى، كتاب الرجال، تهران ١٣٨٣ش؛
(٩) همو، كتاب المحاسن، چاپ جلالالدين محدث ارموى، تهران ١٣٣٠ش؛
(١٠) محمدباقربن محمداكمل بهبهانى، تعليقة وحيدالبهبهانى على منهجالمقال، (بىجا: بىنا، بىتا.)؛
(١١) مصطفىبن حسين تفرشى، نقدالرجال، قم ١٤١٨؛
(١٢) خويى؛
(١٣) شوشترى؛
(١٤) محمدباقر صدر، بحوث فى شرح العروةالوثقى، نجف ١٣٩١/١٩٧١؛
(١٥) محمدبن حسن صفّارقمى، بصائرالدرجات فى فضائل آلمحمد «ص»، چاپ محسن كوچهباغى تبريزى، قم ١٤٠٤؛
(١٦) محمدبن حسن طوسى، تهذيبالاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران ١٣٩٠؛
(١٧) همو، رجال الطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٨) همو، الفهرست، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٧؛
(١٩) حسنبن يوسف علامه حلّى، خلاصةالاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قيومى اصفهانى، (قم) ١٤١٧؛
(٢٠) كلينى؛
(٢١) عبداللّه مامقانى، تنقيح المقال فى علم الرجال، چاپ محيىالدين مامقانى، قم ١٤٢٣ـ ؛
(٢٢) محمدباقربن محمدتقى مجلسى، الوجيزة فى الرجال، چاپ محمدكاظم رحمان ستايش، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢٣) محمدتقىبن مقصودعلى مجلسى، روضة المتقين فى شرح مَن لايَحضُرُه الفقيه، چاپ حسين موسوى كرمانى و علىپناه اشتهاردى، قم ١٤٠٦ـ١٤١٣؛
(٢٤) محمدعلى موحدى ابطحى، تهذيب المقال فى تنقيح كتاب الرجال للشيخ الجليل ابىالعباس احمدبن على النجاشى، ج ٥، قم ١٤١٧؛
(٢٥) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشيعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧؛
(٢٦) Hossein Modarressi Tabataba'i, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shi`ite literature, vol.١, Oxford ٢٠٠٣.
زاده/ / سعيد زعفرانى