بُخورِ مَرْیَم (به ضَم یا فتح باء) ، یا گاهی شَجَرة مریم ، اصطلاحی مجهول الاصل که گیاهداروشناسان و پزشکان دورة اسلامی به تقریباً دَه گیاه گوناگون (از جمله ، آذَریون * ، کَفّ الاسَد و گونه هایی از سیکلامِن وحشی ) اطلاق کرده اند ( رجوع کنید به ابن میمون ، تعلیقات مایرهوف ، ش ٥٥، ص ٢٩ـ٣٠؛ ابوریحان بیرونی ، ذیل «شجرة مریم »، ص ٣٦٧ـ ٣٦٨)؛ ولی قدیمترین و شاید درست ترین کاربردِ «بخورمریم » آنِ حُنَین بن اسحق * است که ، در ترجمة عربی کتاب مُفردات پزشکی حکیم یونانی ، دیسقوریدوس (قرن اوّل م )، آن را در برابر کوکْلامینس یونانی (به صورت معرّب قُقْلامُینس ؛ نیز

رجوع کنید به تحریفها و تصحیفهای سپسین مانند فقلامینس ، فعیلاسوس و بقلامس ) به کاربرده است (به نقل از ابن جُلجُل در شرح لکتاب دیاسقوریدوس ، ج ١، ش ٢/١٤٨، ص ٦٢ـ٦٣؛ ج ٢، ترجمه و شرح دیتریش ، ص ٣١٠ـ٣١٣): «ققلامینس ... اهل جزیره یعنی اهل موصل آن را بخور مریم ، و اهل عراق عَرْطَنیثا می نامند».

کوکلامینس (در لاتینی ، سیکْلامینُس / سیکلامِن ) همان واژه ای است که شاید در قرن نوزدهم میلادی از طریق زبان فرانسه ( cyclamen / سیکلامن )، با ورود مدلولِ خود، یعنی گونه های پرورشی زینتی این گیاه به ایران ، به صورتِ سیکلامن / سیکلامِه / سیکْلَمِه درزبان فارسی معاصر رایج شده است (نامِ «گُلِ نگونسار» که دربعضی مآخذ جدید برای آن ذکرکرده اند، رایج نیست ). بخور مریم امروزه دیگر درفارسی به کار نمی رود. عَرْطَنیثا ی مذکور واژه ای آرامی است که در قدیم عمدتاً به ریشة بخور مریم (= سیکلامن ) اطلاق می شده است (لُوْ ، ج ١، ص ١٨٨؛ ابن میمون ، تعلیقات مایرهوف ، ش ٣٠٢، ص ١٤٨). یگانه «وجه تسمیه »ای که برای اصطلاحِ «بخور مریم » به نظر نگارنده رسیده افسانه ای است که صاحب برهان قاطع (ذیل همین واژه ) نقل کرده است : «گیاهی است که ( گُلش ) به پنج انگشت مانَد و بغایت خوشبو بوَد و آتش پرستان به وقت ستایش و پرستشِ آتش بر دست گیرند. گویند مریم ( علیها السلام ) مادر عیسی ، علیه السّلام ، دست بر آن زد و آن به صورت پنج انگشت شد. و آن را شجرة مریم نیز گویند». در مآخذ قدیم ، نامهای دیگری نیز برای (ریشة ) بخورمریم یافت می شود، مثلاً: رَکْفَة ، یَرْبَع ، خ ُ بز المشایخ (لفظاً «نانِ پیرمردان »)، خُبز القُرود (لفظاً «نان بوزینگان ») در شام (انطاکی ، ج ١، ص ٦١، ذیل « بخورمریم »؛ برای برخی نامهای دیگر رجوع کنید به احمد عیسی ، ص ٦٣). «پنجة مریم »، ترجمة کَفّ مریم عربی ، که برخی از مؤلفان برای بخور مریم به کاربرده اند نادرست است (دربارة کفّ مریم ، مثلاً رجوع کنید به ابن بیطار، ج ٢، جزء٤، ص ٧٤(

کاربرد قدیم در پزشکی . دیسقوریدوس خواص درمانی بسیاری برای ریشه (در واقع ، ساقة غدّه ای / تُکمه ای زیرزمینی ) بخور مریم ذکر کرده (ترجمة قدیم عربی منقول در ابن بیطار، ج ١، جز ١، ص ٨٤ ـ ٨٥؛ ترجمة قدیم انگلیسی ، ش ١٩٤، ص ٢٠٢ـ٢٠٣) که ، از طریق ترجمة عربی ، کمابیش به تألیفات حکمای دورة اسلامی راه یافته است (مثلاً رجوع کنید به هروی ، ص ٥٩؛ ابوریحان بیرونی ، ص ٩٩ـ١٠٠؛ همان ، ترجمة فارسی ، ج ١، ص ١١٩؛ ابن سینا، ج ١، کتاب دوم ، توضیحات کوتاهی ذیل «عرطنیثا» ، ص ٣٩٦، و «شجرة مریم »، ص ٤٣٦؛ غسّانی اندلسی ( ٩٥٥ـ١٠١٩؟ ) ، ذیل «عرطنیثا»، ص ٢٠٠ـ٢٠١؛ انطاکی ، همانجا؛ حکیم مؤمن ، ص ١٤٦ـ١٤٧، ٥٣٦). خلاصه ای از شرح دیسقوریدوس چنین است : ریشة ققلامینسْ سیاه ، مانند تُرُب ولی پهن تر است (رجوع کنید به نگارة ش ؟). خوردن آن با شَهداب (ماء العَسَل ) مُسهل بلغم و مدرّ طَمث است . می گویند که اگر زن بارداری قدم بر آن بگذارد، سِقط می کند، و اگر آن را به گردن یا بازوی خود ببندد، این حیله مانع از آبستنی او می شود. این ریشه ، به صورت خوراکی ، پادزهر سَمهای کُشنده است . ضماد کوبیدة آن بر جای گزش مار، مارگزیدگی را درمان می کند.

خوردن سه دِرْهَم (یا مثقال ) آن ، آمیخته به آب ، یرقان را به وسیلة تعرّق درمان می کند. چکاندن شیرة آن با عسل در بینی ، سَر و دماغ را «تنقیه » (پاک ) می کند. مالیدن شیرة آن برناف و لگن خاصره ، شکم را نرم و جنین را ساقط می کند. به چشم کشیدن شیرة آن برای درمان «آبِ عارض در چشم » (= «آب مروارید» ؟ ) و رفع ضعف و تاری بینایی سودمند است . مالیدن آن شیره با عسل بر پوست چهره ، آن را صاف و پاک می کند و جوشها و زخمهای پوستی و نیز کَلَف (= کک مک ) را می زداید. اگر آن را برجای مبتلا به داء الثَعلب بمالند، موی را می رویاند. ضماد آن بر بطن ، آماسِ سِپُرز را فرو می نشاند. مالیدن ریشة پُخته برجای «اِلتوای عصب » (= رگ به رگ شدگی ؟) و نقرس و زخمهای کوچکِ سَر، اینها را درمان می کند. اگر ریشة آن را در روغن (زیتون ) کهن جوشانده بر جراحتها بمالند، آنها را التیام می دهد.

ظاهراً عرطنیثا در قدیم ، نه به صورت تازه ، بلکه به صورت تکّه های خشکیده به دست می آمده است ، چنانکه ابوریحان بیرونی در وصف آن می گوید (ترجمة فارسی ، همانجا): «بخور مریم چوبْ پاره هاست ... تیره رنگ که به سیاهی زَنَد و به شکل کِشتة اَمرود ( = «بَرگة » گلابی ) مانَد و طعم او تلخ و بوی او خوش بود». این ریشه را در بعض زبانهای اروپایی به نامهایی به معنای «نانِ خوک » می خوانند ــ مثلاً sowbread درانگلیسی ، و pain de pourceau در فرانسوی (زیرا ظاهراً خوکها آن را از زمین برکنده می خورند؛ رجوع کنید به خُبز القُرودِ مذکور).

درپزشکی اروپایی ، سابقاً برای روان ساختن شکم روغن یا مرهم عرطنیثا را بر بطن می مالیدند، ولی مدتهاست که استعمال بخور مریم و ریشة آن در تداوی کنار گذاشته شده است (لیتره ، ص ١٠٦، ٤١٨ـ٤١٩).

منابع :
(١) ابن بیطار، الجامع لِمفردات الادویة و الاغذیة ، بولاق ١٢٩١؛
(٢) ابن سینا، کتاب القانون فی الطب ، بولاق ١٢٩٤؛
(٣) محمدبن احمد ابوریحان بیرونی ؛
(٤) کتاب الصیدنة فی الطب ، چاپ عباس زریاب ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) همان ، ترجمة فارسی نیمة اول قرن هشتم هجری از ابوبکربن علی بن عثمان کاسانی ، چاپ منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران ١٣٥٨ش ؛
(٦) داودبن عمر انطاکی ، تذکرة اولی الالباب والجامع للعجب العجاب ، قاهره ١٣٠٨-١٣٠٩؛
(٧) محمد حسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ش ؛
(٨) محمد مؤمن بن محمد زمان حکیم مؤمن ، تحفة حکیم مؤمن ، تهران ( ١٣٦٠ش ؟ ) ؛
(٩) شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطبّ ، وضعه مؤلّف مجهول فی نهایة القرن السادس الهجری ، حقّقه و نقله الی اللغة الالمانیّة و علّق علیه ألبرت دیتریش ، گوتینگن ١٩٨٨؛
(١٠) احمد عیسی ، معجم اسماء النبات ، قاهره ١٩٣٠؛
(١١) ابوالقاسم بن محمد غسّانی اندلسی ، حدیقة الازهار فی ماهیة العُشبِ والعقّار ، چاپ محمد عربی خَطّابی ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
موفق بن علی هروی ، کتاب

(١٢) الابنیة عن حقایق الادویة ، به تصحیح احمد بهمنیار، چاپ حسین محبوبی اردکانی ، تهران ١٣٤٦ش ؛

(١٣) Pedanius Dioscorides, The Greek herbal of Dioscorides , illustrated by a Byzantine A.D. ٥١٢, tr. John Goodyer A.D. ١٦٥٥, ed. R. T. Gunther, Oxford ١٩٣٤;
(١٤) ـ. Littrإ, Dictionnaire de mإdecine, de chirurgie, de pharmacie ... , ١٧th ed., Paris ١٨٩٣;
(١٥) Immanuel Lخw, Die Flora der Juden , Wien ١٩٢٤-١٩٣٤;
(١٦) Ma « â monide, ëarh ¤ asma ¦ ' al al- ـ uqqa ¦ r شرح أسماء العُّار (L'explication des noms de drogues) , un glossaire de matiةre mإdicale composإ par Ma « â monide, tr. & ed. Max Meyerhof, Cairo ١٩٤٠.

/ هوشنگ اعلم /