حيرى، ابوعبدالرحمان ، حيرى، ابوعبدالرحمان اسماعيل بن احمد، مقرى، مفسر، محدّث و فقيه شافعى قرن چهارم و پنجم. به نوشته خطيب بغدادى (ج ٧، ص ٣١٨) كه اطلاعاتش در اين باره از خود حيرى است، حيرى در رجب ٣٦١ و احتمالا در محله حيره نيشابور به دنيا آمد (نيز رجوع کنید به سمعانى، ج ٢، ص ٢٩٧ـ٢٩٨؛ قس ياقوت حموى، ج ٢، ص ٦٤٦، كه تاريخ تولد او را به اشتباه ٣١١ ذكر كرده است). حيرى نابينا بود (صفدى، ص ١١٩)، لذا در منابع براى او لقب ضرير نيز آوردهاند (براى نمونه رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ٧، ص ٣١٧؛
سبكى، ج ٤، ص ٢٦٥).

حيرى از عالمان و فقيهان شافعى دوره خود همچون ابوطاهر محمدبن خُزَيمه (متوفى ٣٨٧)، زاهربن طاهر سرخسى (متوفى ٣٨٩)، ابوعبدالرحمان سُلَمى (متوفى ٤١٢) استماع حديث كرد (خطيب بغدادى، ج ١، ص ٤٤٣، ج ٧، ص ٣١٨؛
ذهبى، ج ٩، ص ٤٧٣؛
سبكى، ج ٤، ص ٢٦٦؛
براى فهرستى از ديگر مشايخ او رجوع کنید به حيرى، مقدمه عرشى، ص ١٧ـ١٨). وى در ٤٢٣ به بغداد سفر كرد و در آنجا احاديثى كه از عالمان و محدّثان خراسانى شنيده بود روايت كرد (خطيب بغدادى، ج ٧، ص ٣١٨؛
ابنماكولا، ج ٣، ص ٤٣). خطيب بغدادى بارها مطالبى از حيرى به نقل از ابوعبدالرحمان سلمى، صاحب طبقات الصوفية، نقل كرده است كه حاكى از تمايلات صوفيانه حيرى و تعلق او به مكتب صوفيانه سلمى در خراسان است (براى نمونه رجوع کنید به خطيب بغدادى، ج ١، ص ٤٤٣، ٤٤٥، ج ٢، ص ١٨٠ـ١٨٢؛
براى فهرستى از اين نقلقولها رجوع کنید به همان، ج ١٧، فهارس، ص ٢١٤).

حيرى به قصد سكونت در مكه راهى اين شهر شد، ولى به جهت ناامنى راه مكه از نيمه راه به نيشابور بازگشت. از جمله كتابهايى كه وى در اين سفر همراه خود داشت صحيح بخارى بود كه آن را از ابوالهيثم محمدبن مكى كُشميهَنى (متوفى ٣٨٩) سماع كرده بود. خطيب بغدادى در سه مجلس صحيح بخارى را نزد حيرى سماع كرد و فهم و شناخت وى را ستود (همان، ج ٧، ص ٣١٨ـ٣١٩؛
نيز رجوع کنید به سبكى، ج ٤، ص ٢٦٥). علاوه بر خطيب بغدادى، عبدالغافر فارسى (ص ١٧٤) نيز حيرى را ستوده و از آثار او در علوم قرآن و قرائات و ديگر علوم ياد كرده است. خطيب بغدادى (ج ٧، ص ٣١٩، به نقل از مسعودبن ناصر سجزى) و فارسى (همانجا)، درگذشت او را اندكى پس از ٤٣٠ ذكر كردهاند.

از جمله آثار موجود وى، كتاب وجوهالقرآن است كه محمد عبدوس ستّار آن را به عنوان پاياننامه دكترى در دانشگاه كيمبريج تصحيح كرده و نجف عرشى آن را بار ديگر براساس دو نسخه تصحيح كرده است (مشهد ١٣٨٠ش). كتاب ديگر حيرى، تفسيرى است با نام كفايةالتفسير كه كتاب مشهورى بوده (ذهبى، ج ٩، ص ٤٧٤؛
سبكى، همانجا؛
داوودى، ج ١، ص ١٠٦) و دو نسخه از آن موجود است (رجوع کنید به ستار، ص ٤١) از جمله نسخهاى كهن كه تاريخ كتابت آن ٥٠٦ است و در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مىشود (فكرت، ص ٤٦٦؛
براى آگاهى بيشتر از اين تفسير رجوع کنید به ستار، ص ٤١ـ٥٦). حيرى (ص ٥٤) در آغاز وجوهالقرآن از كتابهاى ديگرش ياد كرده است كه عبارتاند از: الوقوف؛
مثلث الواعظين؛
كتاب التنزيل؛
كتاب معانى اسماءالرب؛
اسماء من نزل فيهم القرآن.

منابع:
(١) ابنماكولا، الاكمال فى رفع الارتياب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء و الكنى و الأنساب، چاپ عبدالرحمانبن يحيى معلمى يمانى، حيدرآباد، دكن ١٣٨١ـ١٤٠٦/ ١٩٦٢ـ١٩٨٦؛
(٢) اسماعيلبن احمد حيرى، وجوهالقرآن، چاپ نجف عرشى، مشهد ١٣٨٠ش؛
(٣) خطيب بغدادى؛
(٤) محمدبن على داوودى، طبقات المفسّرين، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) محمدبن احمد ذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ بشّار عواد معروف، بيروت ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(٦) عبدالوهاببن على سبكى، طبقات الشافعية الكبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، (قاهره) ١٩٦٤ـ( ١٩٧٦)؛
(٧) سمعانى؛
(٨) خليلبن ايبك صفدى، نكت الهميان فى نكت العُميان، چاپ احمد زكىبك، مصر ١٣٢٩/١٩١١؛
(٩) عبدالغافربن اسماعيل فارسى، الحلقة الاولى من تاريخ نيسابور: المنتخب من السياق، انتخاب ابراهيمبن محمد صريفينى، چاپ محمدكاظم محمودى، قم ١٣٦٢ش؛
(١٠) محمدآصف فكرت، فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، مشهد ١٣٦٩ش؛
(١١) ياقوت حموى، معجمالادباء، چاپ احسان عباس، بيروت ١٩٩٣؛

(١٢) Muhammad Abdus Sattar, "Kifayat al-Tafsir of Nishapuri: a rare manuscript", Islamic culture, LXVIII, no.١ (Jan. ١٩٩٤).

/ محمدكاظم رحمتى /