دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٦٨٥
حَيدَره ، حَيدَره، على بن سليمان تميمى، اديب، شاعر، نحوى و فقيه يمنى در قرن ششم. كنيهاش ابوالحسن و لقبش حيدره بود (ياقوت حموى، ١٤٠٠، ج ١٣، ص ٢٤٣)، اما صفدى (ج ٢١، ص ١٤٦) وى را، احتمالا بهسبب اشتباه نسخهنويسان، ملقب به حِيدَة دانسته است. شايد وى به قبيله يمنى حيدره در حضرموت* منتسب بوده كه چنين لقبى يافته است (رجوع کنید به بتنونى، ص ٦١). وى را با القابى چون شيخ امام، عالم صَدر (پيشوا) و علامه ستودهاند (رجوع کنید به حيدره، ج ١، مقدمه هادى عطيه مطر، ص ١٤). علاوه بر اين، به دليل محل زندگىاش، بَكيل (سرزمين قبيله بزرگ بَكيل در بخشِ ذِمارِ* يمن)، به بَكيلى نيز مشهور شد (ياقوت حموى، ١٩٦٥، ذيل «بكيل»؛ همو، ١٤٠٠، ج ١٣، ص ٢٤٤). از سال ولادتش اطلاعى در دست نيست و در منابع از استادان او سخنى به ميان نيامده است. تنها خود وى (ج١، ص١٦٠) از يكى از استادانش با نام ابوالسعودبن فتح نامبرده و او را اديبِ الادباء ناميده است. حيدره شاگردان بسيارى داشته كه از ميان آنان فقط به ابوالحسن علىبن يحيى فُضَيلى اشاره شده است (رجوع کنید به همان، ج ١، ص ١٥٩ـ١٦٠، ١٧٥، پانويس ٥٠). حيدره در ٥٩٩ درگذشت (ياقوت حموى، ١٤٠٠، همانجا).
او فقيه، نحوى، اديب و سرآمد بزرگان يمن بود (همان، ج ١٣، ص ٢٤٣؛
حيدره، ج ١، همان مقدمه، ص ١٤). اشعار باقىمانده از او (رجوع کنید به ياقوت حموى، ١٤٠٠، ج ١٣، ص ٢٤٥؛
صفدى، ج ٢١، ص ١٤٦ـ١٤٧) به تبحر او در سرودن شعر دلالت دارد.
مهمترين اثر ادبى حيدره كشف المشكل فىالنحو است (رجوع کنید به حاجىخليفه، ج ٢، ستون ١٤٩٥). با مطالعه اين اثر مىتوان دريافت كه اعطاى چنان القابى به او اغراق نبوده است (رجوع کنید به حيدره، ج ١، همان مقدمه، ص ١٤ـ١٥). گروهى از ادبا و دوستداران ادبيات از وى درخواست كرده بودند كه كتاب مرجعى براى رفع مشكلات ادبى تأليف كند (حيدره، ج ١، ص ١٦٠). اين كتاب تواناييهاى نحوى و لغوى حيدره را به خوبى آشكار مىسازد. وى در اين كتاب تمام موضوعات نحوى را به روش پرسش و پاسخ، در چهار بخش شامل ١١٠ باب، توضيح داده است (همان، ج ١، مقدمه هادى عطيه مطر، ص ١٥، ١٣٦). حيدره حافظ قرآن بود و به همين دليل، در اين كتاب از آيات فراوانى بهره گرفته و حتى باب ويژهاى براى احكام قرائت قرار داده است. او به اشعار عرب نيز آگاهى بسيار داشته و حدود هشتصد بيت از ٨٦ شاعر عرب را به مناسبت ذكر كرده است. علاوه بر اين، بخش پايانى كتابش را به شعر و مطالب مرتبط با آن اختصاص داده است (همان مقدمه، ص ١٤ـ١٥، ٢٢، ١٢٩، ١٤٠).
حيدره كتاب المبانى و المعانى فىالقرآن را در زمينه علم قرائت تأليف كرده كه نسخه خطى آن موجود است (همان مقدمه، ص ١٥).
منابع:
(١) محمد لبيب بتنونى، الرحلة الحجازية، قاهره ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٢) حاجىخليفه؛
(٣) علىبن سليمان حيدره، كشفالمشكل فىالنحو، چاپ هادى عطيه مطر، بغداد ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٤) صفدى؛
(٥) ياقوتحموى، كتاب معجمالبلدان، چاپ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(٦) همو، معجم الادبا، بيروت ١٤٠٠/١٩٨٠.
/ محمد مالكى /