حُولَه ، حُولَه، دشت و درياچهاى در استان صَفَد در شمال فلسطين.

١) دشت. دشت مستطيل شكل حوله در شمالشرقى فلسطين، در ارتفاع حدود ١٢٠ مترى قراردارد و مساحت آن بالغ بر ١٨٠ كيلومتر مربع است (رجوع کنید به نقشه فلسطين؛ الموسوعة الفلسطينية، ج ٢، ص ٢٩٠). شيب اين دشت به سمت جنوب است و در جنوب آن ناهموارى عمدهاى ديده نمىشود، اما شمال آن را ارتفاعات جبل عامل* و مشرق آن را ارتفاعات جولان* در برگرفته است (همانجاها). رود اردن و چند رود ديگر، كه از اين ارتفاعات سرچشمه مىگيرند، دشت را آبيارى مىكنند. دامنه ميانگين دماى ساليانه دشت بين ْ٢٠ تا ْ٢١ و دامنه ميانگين بارش ساليانه آن بين ٤٠٠ تا ٦٠٠ ميليمتر است. اين شرايط اقليمى و نيز خاك حاصلخيز، آن را به صورت دشتى زراعى، با محصولاتى چون غلات و حبوبات و ميوههاى گوناگون، و محل دامپرورى درآورده است (الموسوعة الفلسطينية، ج ٢، ص ٢٩٠، ٢٩٤؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه).

حوله به معناى غار است (شرّاب، ص ١١٤؛ لوبانى، ص ٨٠). سابقه اسكان بشر در اين دشت، براساس كشف آثارى در محل پل بناتِ يعقوب (در جنوب دشت حوله)، به عصر حجر برمىگردد (د. جودائيكا، ذيل مادّه). دشت حوله و آباديهاى آن همراه با ساير نواحى شامات، در زمان خلافت عمر (حك : ١٣ـ٢٣) در قلمرو اسلامى قرار گرفت (رجوع کنید به بلاذرى، ص ١٥٩ـ١٦٠). در دوره اسلامى، علاوه بر اهميت تجارى، كشاورزى پررونقى داشت، چنانكه مقدسى (ص ١٥٤، ١٦٠) در ذكر اقليم شام، آن را از رستاقهاى ششگانه دمشق ذكر كرده و گفته است كه نهرهاى فراوان دارد و مركز پنبهكارى و گل است و بانياس* از شهرهاى پرنعمت نزديك آن به شمار مىرود. در زمان ياقوت حموى در سده هفتم، حوله استانى تابع دمشق، ميان بانياس و صور، و با آباديهاى بسيار بود (رجوع کنید به ذيل مادّه).

٢) درياچه. درياچه حوله در ارتفاع حدود ٧٠ مترى در َ٤٠ْ٣٥ طول شرقى و َ١٠ْ٣٣ عرض شمالى، در شمال فلسطين و جنوب دشت حوله، قرار دارد (رجوع کنید به نقشه فلسطين؛ د. اسلام، همانجا). مساحت اين درياچه مثلثى شكل حدود چهارده كيلومتر مربع و عمق آن بين نه تا شانزده متر است (الموسوعة الفلسطينية، ج ٢، ص ٢٨٤؛ دبّاغ، ج ١، قسم ١، ص ٦٨). علاوه بر رود اردن كه از شمال به درياچه مىريزد و از جنوب درياچه به سمت درياچه طبريّه جريان مىيابد، رودهاى حِنداج، وقّاص، جَلَبينَه، فاجر و طرعان نيز به درياچه حوله مىريزند (رجوع کنید به الموسوعة الفلسطينية؛ نقشه فلسطين؛ دبّاغ، ج ١، قسم ١، ص ٦٧ـ٦٨).

درياچه حوله در طول قرون، نامهاى گوناگونى داشته است. يونانيان به آن اولَته مىگفتند (د.جودائيكا، همانجا). در كتاب مقدّس يهوديان (صحيفه يوشعبن نون، ٥:١١، ٧) آبهاىِ مَيْروم ناميده شده است (نيز رجوع کنید به هاكس، ذيل «ميروم»). در دوره اسلامى، مقدسى (ص ١٦١ـ١٦٢) از درياچه قَدَس در يك فرسخى درياچه طبريّه و نزديك آبادى قدس نام برده است كه انواع ماهيها را دارد. برخى برآناند كه بنابر آثارى كه از آبادى قدس در شمال غربى درياچه حوله بهدست آمده، اين درياچه همان درياچه قَدَس است (رجوع کنید به دبّاغ، ج ١، قسم ١، ص ٦٧؛ مرمرجى، ص ٢٩). در نقشه فلسطين، نام آبادى قدس در شمالغربى دشت حوله آمده است. در قرن نهم، قلقشندى (ج ٤، ص ٨١) نام درياچه را بانياس ذكر كرده كه ظاهراً برگرفته از نام شهر نزديك آن است. نامهاى ديگرى چون خَيط يا ملّاحه نيز به اين درياچه اطلاق شده است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا).

با اشغال فلسطين توسط صهيونيستها در ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨، دشت و درياچه حوله نيز تحت اشغال آن قرار گرفت و در اطراف درياچه آباديهاى يهودىنشين ساخته شد. دو سال پس از اشغال، صهيونيستها برنامه خشكسازى درياچه را در سه مرحله به اجرا گذاشتند كه در ١٣٣٧ش/١٩٥٨ به پايان رسيد و بيشتر بستر درياچه به زمينخشك تبديل شد (رجوع کنید به الموسوعة الفلسطينية، ج ٢، ص ٢٨٥ـ٢٩٠؛ رابينسون، ج ٢، ص ٢٩ـ٣٠).

امروزه، جز چند حوضه آبى كوچك و پراكنده، چيزى از درياچه حوله در نقشهها ديده نمىشود (رجوع کنید به نقشه فلسطين؛ >نقشه كشور پادشاهى اردن هاشمى<).

منابع:
(١) بلاذرى (بيروت)؛
(٢) مصطفى مراد دبّاغ، بلادنا فلسطين، ج ١، قسم ١، خليل ( ١٩٧٣)؛
(٣) ادوارد رابينسون، يوميات فى لبنان تاريخ و جغرافيا، فصول من كتاب بحث توراتى عن فلسطين و الاقاليم المجاورة بقلم ادوارد رابينسون، اختارها و ترجمها عن الانكليزية اسد شيخانى، بيروت ١٩٤٩ـ١٩٥١؛
(٤) محمد محمدحسن شرّاب، معجم اسماءالمدن و القرى الفلسطينية، عَمّان ٢٠٠٠؛
(٥) قلقشندى؛
(٦) حسين لوبانى، معجم اسماء المدن و القرى الفلسطينية و تفسير معانيها، بيروت ٢٠٠٤؛
(٧) اوغسطينبن يوسف مرمرجى، بلدانيّة فلسطين العربيّة، چاپ محمدخليلپاشا، بيروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٨) مقدسى؛
(٩) الموسوعة الفلسطينية، دمشق: هيئة الموسوعة الفلسطينية، ١٩٨٤؛
(١٠) نقشه فلسطين، مقياس ٠٠٠،٥٠٠: ١، ( تهران): دانشگاه علم و صنعت ايران، مركز مطالعات و تحقيقات مجمع دانشجويان حزباللّه، (بىتا.)؛
(١١) جيمز هاكس، قاموس كتاب مقدس، بيروت ١٩٢٨، چاپ افست تهران ١٣٤٩ش؛
(١٢) ياقوت حموى؛

(١٣) EI٢, s.v. "Al-Hula" (by S. Ory);
(١٤) Encyclopaedia Judaica, Jerusalem ١٩٧٨-١٩٨٢, s.v. "Huleh" (by Michael Avi-Yonah);
(١٥) Map of the Hashemite Kingdom of Jordan, Scale: ١:٧٣٠'٠٠٠, Reading, Engl.: GEO Projects, ١٩٩٦.

/ ليلا رضائى /