حوت جنوبى ، حوت جنوبى، از صورتهاى فلكى نيمكره جنوبى آسمان. حوت جنوبى را به صورت ماهى كوچكى در جنوب صورت فلكى دلو* تصور كردهاند. سر ماهى به سوى مشرق و در نزديكى ستاره چهل و دوم دلو قرار دارد و دنباله آن به سوى مغرب كشيده مىشود (صوفى، ١٤٠٦، ص ٤١٧؛ رجوع کنید به شكل ١). در فهرستهاى قديمى از صور فلكى نيمكره جنوبى آسمان، حوت جنوبى را آخرين صورت ذكر مىكردند (رجوع کنید به بطلميوس، ص ٣٩٨ـ ٣٩٩؛ ابوريحان بيرونى، ص ٩٣ـ٩٤).

در نجوم يونانى و دوره اسلامى، مساحت صورت فلكى حوت جنوبى از مساحت امروزى آن گستردهتر بود و به سوى جنوب و غرب امتداد داشت. نكته جالب توجه اين است كه بطلميوس (ص ٣٩٩) شش ستاره را خارج از طرح صورت نام برده و صوفى (١٤٠٦، ص ٤١٨) براساس طول و عرض دايرةالبروجى اين ستارهها نتيجه گرفته است كه آنها بايد در جنوب ستارگان يازدهم و دوازدهم جدى باشند. صوفى (همانجا) براساس رصدهايش اظهار مىدارد كه در اين ناحيه ستارگان كمنورى وجود دارند كه قدر آنها با قدرهايى كه بطلميوس داده سازگار نيست (نيز رجوع کنید به الغبيگ، ص ٤٣٢ـ٤٣٣). تومر نيز در تطبيق ستارههاى ذكر شده با آنچه كه در آسمان مشاهده مىشود ترديد كرده و جز يك مورد همه را جزو ستارگان صورت فلكى ميكروسكوپ دانسته است (رجوع کنید به بطلميوس، ص ٣٩٩، پانويس ١٥٦). به علاوه صوفى (همانجا) شش ستاره را در جنوب حوت جنوبى از قدرهاى دوم تا ششم رصد كرده كه بطلميوس ذكرى از آنها به ميان نياورده است. شش ستاره رصد شده صوفى، اكنون جزو صورت فلكى ديگرى به نام درنا ردهبندى مىشود (رجوع کنید به شيئلروپ، ص ٣١) كه صورت فلكى اخير و ميكروسكوپ در فهرست بطلميوس وجود ندارند و افزوده منجمان غربى در قرن يازدهم/ هفدهم و دوازدهم/ هجدهم است (رجوع کنید به آلن، ص ٢٣٧، ٢٨٩، ٣٤٥). درخشانترين ستاره حوت جنوبى، فمالحوت جنوبى/ فمالحوت الجنوبية (دهان ماهى جنوبى) ستارهاى از قدر اول بوده است (شهمردانبن ابىالخير، ص ٤٨١) كه به نوشته صوفى (١٤٠٦، ص ٤١٧ـ٤١٨) آن را بر اسطرلابهاى جنوبى ترسيم مىكردند و در زمره ستارگان سلطنتى در ايران باستان بود (بكيچ، ص ٢٦٨). براساس اسطورههاى يونانى، فمالحوت با هيولاى تيفون مرتبط بود كه آن را در زير كوه اتنا محبوس مىدانستند. در سوريه و سرزمين كنعان اين ستاره نشانه خداى درياها يا خداى ماهيان بود (برنم، ج ٣، ص ١٤٨٥). در فهرست بطلميوس، در واقع فمالحوت يك بار جزو ستارگان دلو (ص ٣٧٨) و ديگر بار جزو ستارگان حوتجنوبى (ص٣٩٨) ذكر شده است، اما در فهرست ستارهاى صوفى (١٤٠٦، ص ٣٠٠) فقط جزو ستارگان دلو آمده است. در اسطورهها، فمالحوت آخرين ستاره از ستارگانى بود كه جريان آب ريخته شده از دلو را تصوير مىكردند (رجوع کنید به همان، ص٢٩٧)، اما آنرا درون دهان ماهى (حوت جنوبى) نيز تصوير مىكردند كه به نحوى ميان دو صورت فلكى دلو و حوتجنوبى مشترك بود (رجوع کنید به همان، ص٤٢٠؛ نيز رجوع کنید به ترجمه فارسى،ص٣١٦). امروزه فمالحوت را با نامعلمى حوت جنوبى مىشناسند و جزو ستارگان حوت جنوبى است (كونيچ و اسمارت، ص ٥٠). اين ستاره را ضَفْدَع (قورباغه) اول و ظَليم (شترمرغ نر) نيز مىناميدند (صوفى، ١٤٠٦، ص ٢٩٦) كه احتمالا اين نامها ريشه اسطورهاى نزد عربهاى قديم داشته است (رجوع کنید به آلن، ص ٣٤٦). نام اروپايى فمالحوت برگرفته از نام عربى آن است كه به صورتهاى گوناگون در لاتينى ضبط شده است (همان، ص٣٤٥؛ براى ضبطهاى گوناگون آن رجوع کنید به همان، ص ٣٤٥ـ٣٤٦). بطلميوس (ص٣٩٨ـ ٣٩٩) براى حوت جنوبى با احتساب فمالحوت، دوازده ستاره در طرح اصلى صورت و شش ستاره خارج از طرح برشمرده است كه قدر ستارههاى اصلى چنين است: نه ستاره از قدر چهارم، دو تا از قدر پنجم و يكى از قدر اول. درحالىكه صوفى (١٣٧٣، ص٣٥٠) بدون احتساب فمالحوت، اين صورت فلكى را شامل يازده ستاره دانسته است: يكى از قدر سوم، پنج تا از قدر چهارم، چهار تا از قدر پنجم و يكى از قدر ششم (نيز رجوع کنید به شيئلروپ، همانجا). هر چند صوفى در متن كتاب (١٣٧٣، ص ٣٤٧ـ٣٤٨)، موضع ستاره اول حوت جنوبى را متمايز از فمالحوت وصف كرده، اما در جدول ستارگان (رجوع کنید به ١٣٧٣، ص٣٥٠) به نادرست همان توضيح بطلميوس براى فمالحوت در مقابل اين ستاره آمده است. جالب توجه است كه قدرها بر اساس رصد صوفى با قدرهايى كه آرگلاندر (اخترشناس آلمانى) در قرن نوزدهم ذكر كرده است، همخوانى بهترى دارد (رجوع کنید به همانجا). در نجوم جديد حوت جنوبى با صورتهاى فلكى دلو، جدى، درنا، ميكروسكوپ و حجّار هممرز است. محدوده غربى ـ شرقى اين صورت از بُعد ٢١ ساعت و ٢٥ دقيقه تا ٢٣ ساعت و ٤ دقيقه، و محدوده شمالى ـ جنوبى آن از ميل ْ٢٥- تا ْ٣٧- است. حوت جنوبى با مساحت ٣٧ر٢٤٥ درجه مربع، ٥٩٥ر٠% از سطح آسمان را مىپوشاند (بكيچ، همانجا؛ رجوع کنید به شكل ٢).

منابع:
(١) ابوريحان بيرونى، كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم، چاپ جلالالدين همائى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٢) الغبيگ، زيج الغبيگ، چاپ سديو، پاريس ١٨٤٧؛
(٣) شهمردانبن ابىالخير، روضةالمنجمين، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه ملك، با مقدمه و فهرستها و اصطلاحات نجومى از جليل اخوان زنجانى، تهران ١٣٦٨ش؛
(٤) عبدالرحمانبن عمر صوفى، كتاب صورالكواكب، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه بودليان، ش ١٤٤ Marsh.، فرانكفورت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٥) همان: كتاب صورالكواكب الثمانية و الاربعين، حيدرآباد، دكن ١٣٧٣/١٩٥٤؛
(٦) همان: ترجمه صورالكواكب عبدالرحمن صوفى، به قلم نصيرالدين طوسى، چاپ معزالدين مهدوى، تهران ١٣٥١ش؛

(٧) Richard Hinckley Allen, Star names: their lore and meaning, New York ١٩٦٣;
(٨) Michael E. Backich, The Cambridge guide to the constellations, Cambridge ١٩٩٥;
(٩) Robert Burnham Jr., Burnham's celestial handbook: an observer's guide to the universe beyond the Solar System, New York ١٩٧٨;
(١٠) Paul Kunitzsch and Tim Smart, Short guide to modern star names and their derivations, Wiesbaden ١٩٨٦;
(١١) Claudius Ptolemy, Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G.J. Toomer, Princeton, N.J. ١٩٩٨;
(١٢) Hans Carl Frederik Christian Schjellerup, Description des etoiles fixes comp osee au milieu du dixieme siecle de notre ere par l'astronome persan Abd-al-Rahman al-Sufi, in Islamic mathematics and astronomy, vol.٢٦, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfort on the Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ١٩٩٧.

/ حميدرضا گياهى يزدى/