دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٦٠٨
حنظله بادغيسى ، حنظله بادغيسى، شاعر فارسىگوى اوايل قرن سوم. وى از معروفترين شاعران دوره طاهريان است. اصلش از بادغيس هرات بوده و در دوره حكومت عبداللّهبن طاهر (حك: ٢١٣ـ٢٣٠)، در نيشابور زندگى مىكرده است (عوفى، ج ٢، ص ٢؛ رضازاده شفق، ص ١١٥). ذبيحاللّه صفا (١٩٦٩، ج ١، ص سىوشش) حنظله را يكى از نخستين شاعران فارسىگوى ذكر كرده و بديعالزمان فروزانفر (ص ٧٦) او را قديمترين شاعرى دانسته است كه نام و شعرش به واسطه تذكرهها به ما رسيده است (قس صبا، ص ٢٢١). هدايت (ج ١، بخش ٢، ص ٧٢٧) نوشته است كه حنظله در قرن دوم زندگى مىكرد، اما در عين حال وى را معاصر فيروز مشرقى (متوفى ٢٨٣) دانسته است. صفا (١٣٧٨ش، ج ١، ص ١٨٠)، ضمن تأكيد بر اقوال ضد و نقيض هدايت درباره حنظله، روزگار شاعرى او را مقدّم بر شاعران دربار يعقوب ليث صفارى (حك: ٢٤٧ـ٢٦٥) ذكر كرده است. به گفته نظامى عروضى (ص ٢٦ـ٢٧)، ديوان حنظله در سده سوم در بادغيس موجود بوده است، چنانكه احمدبن عبداللّه خجستانى (متوفى ٢٦٨)، از امراى صفاريان، با خواندن قطعهاى از آن (با مطلع مهترى گر به كام شير در است/ شوخطر كن زكام شير بجوى») چنان شور و هيجان و جسارتى مىيابد كه شغل خربندگى را رها مىكند، خرهايش را مىفروشد و اسبى مىخرد و خود را به خدمت علىبن ليث صفارى، برادر يعقوب ليث، مىرساند و به چنان مرتبهاى مىرسد كه گفتهاند در نيشابور، در يك شب سيصد هزار دينار و پانصد سر اسب و هزار عدد جامه بخشيد. از اين ديوان دو قطعه يكى در چهار مقاله نظامىعروضى (ص ٢٦) و ديگرى در لبابالالباب عوفى (همانجا) برجاى مانده است. اين ابيات از نظر انسجام و فصاحت و پختگى زبان شعر به درجهاى است كه در مقايسه با اشعار شاعران اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم، نمىتوان آنها را از نخستين اشعار فارسى بهشمار آورد؛ مگر اينكه، بنابر نظر صفا (١٣٧٨ش، همانجا)، ابيات منسوب به حنظله را طبق رسمِ روزگار بعد از او، اصلاح كرده باشند.
به نوشته هدايت (همانجا)، حنظله در سال ٢١٩ درگذشت، اما صفا (١٣٧٨ش، همانجا) پذيرش اين تاريخ و نيز سال ٢٢٠ را كه نويسنده شاهد صادق ذكر كرده است بنابر قراين دشوار دانسته است. ريپكا نيز (ج ٢، ص ٢٦١) مرگ او را قبل از ٢٤٨ نادرست شمرده است.
منابع:
(١) صادق رضازاده شفق، تاريخ ادبيات ايران، (شيراز) ١٣٥٥ش؛
(٢) يان ريپكا، تاريخادبيات ايران، ترجمه ابوالقاسم سرّى، تهران ١٣٨٣ش؛
(٣) محمدمظفر حسينبن محمد يوسفعلى صبا، تذكره روز روشن، چاپ محمدحسين ركنزاده آدميت، تهران ١٣٤٣ش؛
(٤) ذبيحاللّه صفا، تاريخادبيات در ايران و در قلمرو زبان پارسى، ج ١، تهران ١٣٧٨ش؛
(٥) همو، گنج سخن: شاعران بزرگ پارسىگوى و منتخب آثار آنان، (تهران ١٩٦٩)؛
(٦) عوفى؛
(٧) بديعالزمان فروزانفر، تاريخادبيات ايران: بعد از اسلام تا پايان تيموريان، بهكوشش عنايتاللّه مجيدى، تهران ١٣٨٣ش؛
(٨) احمدبن عمر نظامىعروضى، كتاب چهارمقاله، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوينى، ليدن ١٣٢٧/١٩٠٩، چاپ افست تهران (بىتا.)؛
(٩) رضاقلىبن محمدهادى هدايت، مجمعالفصحاء، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٨٢ش.
/ فريده داودى مقدّم /