حنّانه، مرتضى ، حنّانه، مرتضى، آهنگساز، نوازنده، رهبر اركستر و پژوهشگر موسيقى. وى در ١٣٠١ش، در تهران متولد شد. پدرش، محمد حنانه ملقب به مدير (مؤسس و مدير مدرسه ثروت)، به اجبار وى را به هنرستان عالى موسيقى فرستاد. حنانه زيرنظر رودولف اوربانتس (تكنواز و رئيس اركستر سمفونيك هنرستان و از استادان اعزامى از پراگ)، نوازندگى و نوشتن جملات موسيقى براى سازهاى بادى را فراگرفت. در ١٣٢٠ش، استادان پراگى ايران را ترك كردند و نظام آموزشى هنرستان دستخوش تغييراتى شد (حنّانه، ص ١٧٧؛ زاهدى، ص ٨٢ـ٩١)، اما حنانه همزمان با تحصيل در هنرستان، بهطور خصوصى به آموختن موسيقى به ويژه كمپوزيسيون نزد پرويز محمود (متوفى ١٣٧٣ش) روى آورد. وى در ١٣٢١ش، از هنرستان عالى موسيقى ديپلم گرفت (زاهدى، ص ٨٥، ١٠١). يك سال بعد، او و چند نفر از دوستانش به يارى پرويز محمود اركستر سمفونيك تهران را تأسيس كردند. وى پس از محمود و روبيك گريگوريان (متوفى ١٣٧١ش)، سومين رهبر اين اركستر از ١٣٣١ تا ١٣٣٣ش بود (همان، ص١٠٠ـ١٠١، ١٠٩، ١١٥ـ١١٦؛ نيز رجوع کنید به حسنى، ج ٢، ص ٢٢٧). در ١٣٣٣ش، بهسبب ساختن قطعه «سوئيت شهر مرجان»، ويژه هزاره حكيم ابنسينا، از طريق انريكو چرولّى (سفير ايتاليا) موفق به دريافت بورس تحصيلى شد و از اين تاريخ، به مدت پنج سال در انستيتوى موسيقى مذهبى مقدّس در واتيكان، نزد مايسترو كاردوتچى به تحصيل آهنگسازى پرداخت و پس از آن نيز مطالعات خود را تا ١٣٤٠ش، در زمينه موسيقى مذهبى ايتاليا در آن كشور ادامه داد (زاهدى، ص ١١٩ـ١٢١؛ ملّاح، ص ٥٩٥).

بعد از بازگشت به ايران، از ١٣٤٣ش همكارى خود را با راديو ايران آغاز كرد و اركستر سمفونيك فارابى را پىريخت و چندى بعد به عضويت شوراى عالى موسيقى راديو درآمد (ملّاح؛ حنّانه، همانجاها). در ١٣٤٤ش حنانه، از طرف راديو ايران، در تريبون بينالمللى آهنگسازان در يونسكو (پاريس) شركت كرد و در جلسه مخصوص موسيقى شرق، آرياى شيطان را براى حاضران پخش كرد. اين قطعهها بعداً از راديوهاى ايرلند و سويس نيز پخش شدند (حنّانه، ص ١٧٧ـ١٧٨). وى در اولين جشن هنر شيراز (١٣٤٦ش)، پس از اجراى اثرى از خود، موفق به اخذ جايزه گراند مانسيون اسپسيال شد. در دومين جشن هنر شيراز (١٣٤٧ش) قطعه او به نام كاپريس براى پيانو و اركستر سمفونيك، به رهبرى فرهاد مشكات و با پيانوى لوست مارتيروسيان، اجرا شد. حنانه در ١٣٥٠ش جايزه بهترين موسيقى متن فيلم را براى فيلم فرار از تله گرفت. در ١٣٤٨ و ١٣٤٩ش، وى در تلويزيون ايران، سرپرستى و اجراى سلسله برنامههايى درباره تئورى موسيقى ايرانى برعهده گرفت (زاهدى، ص ٢٧٧؛ ملّاح، همانجا). او در ١٣٥٣ ش، براى تحقيق درباره موسيقى قديم تركى و ايرانى به تركيه سفركرد (زاهدى، همانجا) و تا پايان عمر (٢٤ مهر ١٣٦٨) به فعاليت و تحقيق درباره موسيقى ايران ادامه داد.

برخى از مهمترين آثار حنانه عبارتاند از: اوراتو ريو، براى كر و سُلوها و اركستر؛ صبر و ظفر، براى اركستر مجلسى با پيانو و هارپ؛ ترجمه جلد اول كتاب اركستراسيون تأليف شارل كوكلن؛ تفسيرِ مقاصدالالحانِ عبدالقادر مراغى (چاپ نشده)؛ و تأليف كتاب گامهاى گمشده (ملّاح، ص ٥٩٦).

نظريه مرتضى حنانه در موسيقى نوين ايرانى، «هارمونى زوج» است. وى با اين نظريه در جهت اركستره كردن موسيقى ايرانى تلاش مىكرد و معتقد بود هارمونى زوج، با در برداشتن حالات گوناگون موسيقى ايرانى، مىتواند به خوبى جوابگوى نياز اين موسيقى چند صدايى باشد. با اين حال وى هيچگاه به تشريح دقيق اين نظريه نپرداخت و نحوه كاربرد آن در موسيقى ايرانى و نظام محاسبه آكوردها و تسلسل آنها را توصيف نكرد (روشنروان، ص ٤٩). وجه تمايز موسيقى حنانه با آثار ديگر آهنگسازان ايرانى، نوع صدا دهندگى آن در اركستر است كه درباره قرابت و تأثير صوتى آن در موسيقى ايرانى، نظريات متفاوتى بيان شده است (همان، ص ٦٢ـ٦٣).

ديگر وجه تمايز موسيقى حنانه، بيشتر به هارمونيهاى او و سازآرايى (اركستراسيون)هاى او مربوط است تا فرازهاى ملوديك يا چگونگى تلفيق شعر و موسيقى. قطعاتى كه وى ساخته بيشتر سازى است تا آوازى. وى به پيروى از استادش، پرويز محمود، به رنگآميزى و جلوههاى ويژه اركسترى بسيار توجه داشت، اما به استفاده از سازهاى ايرانى و فواصل و پردههاى موسيقى سنّتى (و نيز زيورها و زينتهاى نغمگى خاص موسيقى ايران) چندان علاقهاى نداشت (درويشى، ص ٩٩ـ١٠٠). او افزون بر گرايش به ساخت موسيقى فيلم و نوشتن موسيقى سمفونيك، براى ترانههاى ايرانى و موسيقى مجلسى نيز ملودى مىساخت (همان، ص ٩٩). مرتضى حنانه از اولين كسانى است كه ساختن موسيقى فيلم را در قالب كار حرفهاى در ايران آغاز كرد (رجوع کنید به زاهدى، ص ١٩١ـ٢١٣؛ نورى، ص ١٠٧ـ١١١). موسيقى متن براى فيلمهاى كاكو (١٣٤٩ش)، صمد و فولادزره (١٣٥٠ش)، جعفرخان از فرنگ برگشته (١٣٦٥ش) و مجموعه تلويزيونى هزاردستان (١٣٥٩ـ ١٣٦٦ش) و چند مستند از ابراهيم گلستان از كارهاى حنانه است (زاهدى، همانجا). او از اولين كسانى بود كه دوبله فيلمهاى خارجى را در ايران به راه انداختند. وى از اوان تحصيل در ايتاليا نيز در فيلمهاى كمدى كه به فارسى دوبله مىشد، به جاى «توتو» (كمدين ايتاليايى) حرف مىزد (شمسايى، ص ١٨١).

منابع:
(١) سعدى حسنى، تاريخ موسيقى، (تهران) ١٣٣٦ش؛
(٢) مرتضى حنّانه، گامهاى گمشده، تهران ١٣٦٧ش؛
(٣) محمدرضا درويشى، «حنانه، موسيقى و... چند حاشيه»، در يادنامه مرتضى حنانه: مجموعه مقالات، به كوشش شهين حنانه، تهران: نشر قطره، ١٣٦٩ش؛
(٤) كامبير روشنروان، «حنانه و هارمونى زوج»، در همان؛
(٥) تورج زاهدى، ... به رهبرى مرتضى حنانه، (تهران) ١٣٦٩ش؛
(٦) منوچهر شمسايى، «يك خاطره»، در يادنامه مرتضى حنانه، همان؛
(٧) حسينعلى ملّاح، «مرتضى حنانه»، آينده، سال ١٦، ش ٥ـ٨ (مرداد ـ آبان ١٣٦٩)؛
(٨) محمد نورى، «حنانه و موسيقى فيلم»، در يادنامه مرتضى حنانه، همان.

/ سيدعليرضا ميرعلى نقى /