حِميَرى، عبداللّه ، حِميَرى، عبداللّه بن جعفر، عالم و محدّث امامى قرن سوم و چهارم. كنيه وى ابوالعباس بود. از تاريخ دقيق ولادت و وفات او اطلاعى نيست، اما بدون شك در دوران امامت امام هادى و امام حسن عسكرى عليهماالسلام و در دوره غيبت صغرا مى‌زيسته است (رجوع کنید به ادامه مقاله). حميرى، از مشايخ و بزرگان قم بود، در سالهاى پايانى قرن سوم به كوفه سفر كرد و محدّثان آن شهر از وى احاديث بسيارى شنيدند (نجاشى، ص ٢١٩).

شيخ‌طوسى در رجال خود (ص٣٧٠) در ميان اصحاب امام رضا عليه‌السلام از فردى به نام ابوالعباس حميرى ياد كرده كه خويى (ج ١٠، ص ١٤١)ــ با ارائه دلايلى، از جمله تاريخ سفر حميرى به كوفه، كه نجاشى آن را گزارش كرده ــ وى را غير از عبداللّه‌بن جعفر حميرى دانسته است (براى مكاتبات بين حميرى مذكور در رجال با امام كاظم و امام رضا عليهماالسلام رجوع کنید به كلينى، ج ٥، ص ٤٤٧؛ طوسى، ١٣٩٠ب، ج ٣، ص ٢٣١).

از جمله كسانى كه حميرى از آنها روايت كرده عبارت‌اند از : ايوب‌بن نوح نخعى (رجوع کنید به حِميَرى، ص ١٦٣؛ نجاشى، ص ١١٤)، هارون‌بن مسلم (حميرى، ص ٩، ٢٨، ٤٥، ٤٧، ٤٩ـ٥٠؛ نجاشى، ص ٨، ٥٢، ٤١٥ـ٤١٦)، احمدبن محمدبن خالد برقى (نجاشى، ص ٥٥، ١٣٧)، محمدبن حسين‌بن ابى‌الخطاب (حميرى، ص ٣٧٩؛ نجاشى، ص ٨٩، ١١٩، ١٥٢، ٣٦٧، ٣٧١) و محمدبن خالد طيالسى (حميرى، ص ٢٩، ١٢٦ـ١٣٠، ١٥٩؛ نجاشى، ص ١٦٨). مهم‌ترين راويان حديث از حميرى عبارت‌اند از: علاوه بر فرزندش محمد (رجوع کنید به نجاشى، ص ٣٢١، ٣٧٠ـ٣٧١، ٤١٧؛ طوسى، ١٤١٤، ص ٩، ٢٢، ٢٠٣)، احمدبن محمدبن يحيى عطار قمى (همان، ص ١٣، ٣٨، ٥٩، ٨٣، ٢٠١)، ابوعلى اسكافى (همان، ص ١٤٣، ١٥٨، ٣١١؛ طوسى، ١٤١٤، ص ٨٦، ٢٣٨، ٦٩٧)، محمدبن حسن‌بن وليد قمى (نجاشى، ص ١٧٦، ٢٧٤)، على‌بن حسين‌بن بابويه (همان، ص ٤٣٠، ٤٤٧)، ابوغالب زُرارى (همان، ص ٣٠٢، ٤١٥؛ طوسى، ١٤١٤، ص ١٨٩)، و محمدبن موسى‌بن متوكل (طوسى، ١٤١٥، ص ٤٣٧؛ همو، ١٤١٤، ص٤٤٠، ٤٤٢). حميرى علاوه بر فرزندش محمد، كه فردى مشهور و صاحب تأليفات بوده، سه فرزند ديگر، به نامهاى احمد و جعفر و حسين، داشته است كه همگى داراى مكاتباتى با امام زمان عجل‌اللّه تعالى فرجه‌الشريف بوده‌اند (رجوع کنید به نجاشى، ص ٣٥٤ـ٣٥٥). برخى مكاتبات محمدبن عبداللّه‌بن جعفر حميرى با امام زمان باقى مانده است (رجوع کنید به طوسى، ١٤١١، ص ٣٧٤ـ٣٨٤).

حميرى نقش مهمى در روايت مكتوبات حديثى محدّثان قم داشته است (رجوع کنید به همو، ١٤١٥، ص ٤٢٤). همچنين نام وى در سلسله اسناد روايى بسيارى از آثار محدّثان شيعى كوفه و مناطق ديگر ديده مى‌شود (براى نمونه رجوع کنید به نجاشى، ص ٣٨، ٥٩، ١٦٨، ٣٠٢، ٤٣٠).

حميرى آثار متعددى تأليف كرده كه اغلب شامل موضوعات مورد علاقه محدّثان آن دوره است. از جمله موضوعاتى كه محدّثان شيعه آن دوره آثار متعددى درباره آن تدوين كرده‌اند، پاسخهاى ائمه به پرسشهاى اصحاب درباره مسائل فقهى و كلامى است كه موارد فراوانى از آنها در كتب اربعه نقل شده است (براى نمونه رجوع کنید به كلينى، ج ١، ص ٨٧، ١٠٠، ج ٢، ص ٢٧، ٣٩٩؛ ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ١، ص ٢٦٢، ٥٤٤؛ طوسى، ١٣٩٠ب، ج ١، ص ٥٥، ٦٤،١٥٠). حميرى نيز برخى مكاتبات فقهى ـ كلامى بين امامان شيعه و اصحاب را گردآورده و آثارى با اين موضوع تأليف كرده است. وى در كتاب مسائل الرجال و مكاتباتهم اباالحسن الثالث عليه‌السلام (رجوع کنید به نجاشى، ص ٢٢٠)، مكتوبات بين برخى اصحاب امام هادى عليه‌السلام با ايشان را، كه غالبآ مشتمل بر مسائل فقهى است، گرد آورده است. نامهاى برخى از اين اصحاب در منابع حديثى ديگر آمده است كه عبارت‌اند از: حسن/ حسين‌بن مالك (رجوع کنید به ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ٣، ص ٤٣٤، ج ٤، ص ٢٣٢؛
طوسى، ١٣٩٠ب، ج ٩، ص ١٨٩؛
همو، ١٣٩٠الف، ج ٤، ص ١٢٤)، محمدبن جزك (ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ١، ص٤٤٠ـ٤٤١؛
طوسى، ١٣٩٠ب، ج ٣، ص ٢١٦، ج ٧، ص ٣٦٣، ٤٢٨)، حسين‌بن على‌بن كيسان صنعانى (طوسى، ١٣٩٠ب، ج ٢، ص ٣٠٨؛
همو، ١٣٩٠الف، ج ١، ص ٣٤٣)، ايوب‌بن نوح (همو، ١٣٩٠ب، ج ٤، ص ٩١، ج ٥، ص ٢٧٣)، محمدبن سرو (همان، ج ٥، ص ١٧١؛
همو، ١٣٩٠الف، ج ٢، ص ٢٤٧) و على‌بن ريّان‌بن صلت (همو، ١٣٩٠ب، ج ٥، ص ٢٠٩؛
همو، ١٣٩٠الف، ج ٢، ص ٢٦٧). ابن‌ادريس حلّى (ج ١٤، ص ١١٩ـ١٢٧) منتخبى از اين كتاب را نقل كرده است.

حميرى همچنين كتابى با عنوان مسائلُ لأبى محمدالحسن عليه‌السلام على‌يد محمدبن عثمان العمرى تأليف كرده (نجاشى، همانجا) كه نقل‌قولهايى از آن در آثار گوناگون اماميه باقى مانده است (براى نمونه رجوع کنید به كلينى، ج ٥، ص ٤٤٧، ج ٧، ص ١١٤؛
ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ٣، ص ٤٧٦، ٤٨٨؛
طوسى، ١٣٩٠ب، ج ٢، ص ٣٦٢، ج ٩، ص٣١٠؛
همو، ١٣٩٠الف، ج ٤، ص ١٦١). براساس اين نقل‌قولها، به نظر مى‌رسد كه بخش اعظم اين كتاب، پرسشهاى فقهى از امام حسن عسكرى عليه‌السلام بوده كه حميرى آنها را از طريق محمدبن عثمان عَمْرى به امام مى‌رسانده و پاسخهايى نيز از طريق عمرى مى‌گرفته است. احتمالا حميرى در اين كتاب برخى مكتوبات ديگر اصحاب ائمه به امام حسن‌عسكرى عليه‌السلام را نيز آورده است (رجوع کنید به ابن‌بابويه، ١٤١٤، ج ٣، ص ٤٣٥؛
طوسى، ١٣٩٠ب، ج ٣، ص ٣٠٩، ج ٦، ص١١٠، ج ٧، ص ٤٨٦).

حميرى آثارى نيز در موضوع امامت تأليف كرده است. وى كتاب مهمى با نام الدلائل داشته است (رجوع کنید به نجاشى، ص ٢١٩؛
طوسى، ١٤٢٠، ص ٢٩٤) كه تا قرن هفتم موجود بوده و بهاءالدين اربلى (متوفى ٦٩٣؛
ج ٣، ص ٦٦، ١٢٠، ٢١٠، ٤٠٤) و ابن‌طاووس (متوفى ٦٦٤؛
١٤٠٩، ص ٢٤٣؛
همو، ١٣٦٣ش، ص ٢، ٩٧، ١١٩، و جاهاى ديگر) بخشهايى از آن را نقل كرده‌اند. ابن‌طاووس نسخه‌اى از اين كتاب را، به خط احمدبن حسين ابن‌غضائرى، در اختيار داشته است (رجوع کنید به ١٣٦٣ش، ص ٩٧، ٢٢٩؛
نيز رجوع کنید به كولبرگ، ص ١٣٩).

از جمله آثار حميرى درباره غيبت، كتاب الغيبة است (رجوع کنید به طوسى، ١٤٢٠، همانجا). همچنين وى تأليف ديگرى در اين زمينه داشته كه نجاشى (همانجا) از آن با نام الغيبة و الحيرة ياد كرده و احتمالا همان است كه طوسى (١٤٢٠، همانجا)، به نقل از ابوجعفر محمدبن جعفر ابن‌بُطّه قمى، نام آن را الفترة والحيرة ذكر كرده است. ابن ابى‌زينب (ص ٦٧، ١٥٢، ١٥٥، ١٥٩، و جاهاى ديگر) و ابن‌بابويه (براى نمونه رجوع کنید به ١٣٦٣ش، ج ١، ص ١٢٧، ١٥٢، ٢١١، ٢٢٨) و شيخ‌طوسى در كتاب الغيبة (براى نمونه رجوع کنید به ص ٣٥٢، ٣٥٤، ٣٦١ـ٣٦٢، ٤٣٩) روايات فراوانى درباره غيبت از حميرى نقل كرده‌اند كه برگرفته از آثار وى در اين باب است. ابن‌بابويه در كتاب التوحيد (ص ٧٦، ٨٠، ١٠٣، و جاهاى ديگر) رواياتى به نقل از مشايخ خود از حميرى آورده كه احتمالا از كتاب العظمة و التوحيد يا كتاب التوحيد و البداء و الارادة و الاستطاعة و المعرفة (رجوع کنید به نجاشى، ص ٢١٩ـ٢٢٠) است كه شيخ‌طوسى (١٤٢٠، همانجا) از كتاب اخير با عنوان التوحيد و الاستطاعة و الافاعيل و البداء ياد كرده است.

تنها كتاب موجود از حميرى، قرب‌الاِسناد است. نجاشى (ص٢٢٠) از سه كتاب حميرى با نامهاى قرب‌الاسناد الى الرضا عليه‌السلام، قرب الاسناد الى ابى‌جعفربن الرضا عليهماالسلام، و قرب الاسناد الى صاحب الامر عليه‌السلام ياد كرده، اما شيخ‌طوسى (١٤٢٠، همانجا) فقط از قرب‌الاسناد نام برده است. قرب‌الاسناد به آثارى اطلاق مى‌شود كه در آن، محدّث احاديث را با كوتاه‌ترين طريق تا معصوم روايت كند (در اين‌باره رجوع کنید به علوّ اِسناد*). حميرى در تأليف اين كتاب از متون كهن‌تر نيز بهره برده (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ١، ص ٣٢٣ـ٣٢٤، ٣٩٠؛
رحمتى، ص ٢٧ـ ٢٨) كه از مهم‌ترين آنها، كتاب المسائل على‌بن جعفر عُريضى* است كه حميرى بخش اعظم آن را در كتاب خود آورده است (رجوع کنید به رحمتى، ص ٢٧). حميرى تحرير غيرمبوّب المسائل را به روايت عبداللّه‌بن حسن‌بن على‌بن جعفر عُريضى از على‌بن جعفر نقل كرده است (رجوع کنید به نجاشى، ص ٢٥١ـ٢٥٢).

ابن‌ادريس حلّى (ج ١٤، ص ٢٢٣ـ٢٣٠) رواياتى از قرب‌الاسناد حميرى نقل كرده، ولى به اشتباه اين كتاب را به فرزند وى، محمد، نسبت داده است. منشأ اين خطا ظاهرآ آن است كه سلسله سند آغازين كتاب به فرزند حميرى منتهى مى‌شود (رجوع کنید به حميرى، ص ١). عامل ديگر در اين انتساب نادرست، احتمالا وجود اجازه‌اى از فرزند حميرى به فردى ديگر، در آغاز نسخه‌اى از اين كتاب به خط ابن‌ادريس، است (رجوع کنید به همان، مقدمه، ص ٣٢ـ٣٣، ٣٥ـ٣٦). شاهد مهم بر صحت انتساب قرب‌الاسناد به حميرى پدر، آن است كه ابن‌ادريس حلّى، خود (ج ١٤، ص ٢٢٣) در نقل‌قول از اين كتاب، حديثى را بدون واسطه از محمدبن حسين‌بن ابى‌الخطاب (متوفى ٢٦٢) آورده كه طبقه حديثى آن تنها با طبقه مشايخ عبداللّه‌بن جعفر تطابق دارد. مجلسى (ج ١، ص ٧) نيز با اشاره به نظر ديگران، عبداللّه‌بن جعفر را مؤلف قرب‌الاسناد و پسر وى را راوى آن دانسته است.

منابع:
(١) ابن ابى‌زينب، كتاب‌الغيبة، چاپ على‌اكبر غفارى، تهران ?( ١٣٩٧)؛
(٢) ابن‌ادريس حلّى، موسوعة‌ابن‌ادريس الحلى، ج :١٤ مستطرفات السرائر (باب‌النوادر)، چاپ محمدمهدى موسوى‌خرسان، قم ١٣٨٧ش؛
(٣) ابن‌بابويه، التوحيد، چاپ هاشم حسينى طهرانى، قم ١٣٨٧؛
(٤) همو، كتاب مَن لايَحضُرُه‌الفقيه، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٤١٤؛
(٥) همو، كمال‌الدين و تمام النعمة، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٣٦٣ش؛
(٦) ابن‌طاووس، فتح‌الابواب بين ذوى‌الالباب و بين رب‌الارباب فى الاستخارات، چاپ حامد خفاف، قم ١٤٠٩؛
(٧) همو، فرج المهموم فى تاريخ علماء النجوم، نجف ١٣٦٨، چاپ افست قم ١٣٦٣ش؛
(٨) على‌بن عيسى بهاءالدين اربلى، كشف الغمة فى معرفة الائمة عليهم‌السلام، چاپ على فاضلى، (قم) ١٤٢٦؛
(٩) عبداللّه‌بن جعفر حِميَرى، قرب‌الاسناد، قم ١٤١٣؛
(١٠) خويى؛
(١١) محمدكاظم رحمتى، «نكاتى درباره كتاب قرب‌الاسناد حميرى»، كتاب ماه دين، سال ٧، ش ٤ و ٥ (بهمن و اسفند ١٣٨٢)؛
(١٢) محمدبن حسن طوسى، الاستبصار، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران ١٣٩٠الف؛
(١٣) همو، الامالى، قم ١٤١٤؛
(١٤) همو، تهذيب الاحكام، چاپ حسن موسوى‌خرسان، تهران ١٣٩٠ب؛
(١٥) همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قيومى‌اصفهانى، قم١٤١٥؛
(١٦) همو، فهرست كتب‌الشيعة‌و اصولهم واسماء المصنفين و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزيز طباطبائى، قم ١٤٢٠؛
(١٧) همو، كتاب‌الغيبة، چاپ عباداللّه طهرانى و على احمد ناصح، قم ١٤١١؛
(١٨) كلينى؛
(١٩) مجلسى؛
(٢٠) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنفى الشيعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧؛

(٢١) Etan Kohlberg, Amedieval Muslim scholar atwork: Ibn Tawus and his library, Leiden ١٩٩٢;
Hossein Modarressi Tabatabai, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol. ١, Oxford ٢٠٠٣

/ محمدكاظم رحمتى /