دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٤٩١
حَمّاد بن اُسامَة ، بن زيد قُرَشى، محدّث و حافظ كوفى در قرن دوم. كنيهاش ابواُسامه و از موالى بنىهاشم* (عباسيان) بود (رجوع کنید به ابنسعد، ج ٦، ص ٣٩٤ـ٣٩٥؛ مِزّى، ج ٧، ص ٢١٨). به نوشته ذهبى (ج ٩، ص ٢٧٧)، حماد در حدود ١٢٠ بهدنيا آمد. اين سخن براساس گفته ابنسعد (ج ٦، ص ٣٩٥) است كه حماد را در هنگام وفات، هشتاد ساله ذكر كرده است. باتوجه به شهرت حماد به كوفى و اغلب مشايخ وى كه محدّثان كوفى بودند (رجوع کنید به مزّى، ج ٧، ص ٢١٨ـ٢٢٠)، وى احتمالا در كوفه پرورش يافته، چنانكه سفيان ثورى او را عاقلترين جوان اهل كوفه خوانده است (همان، ج ٧، ص ٢٢٣). وى از محدّثان مشهورى چون ابواسحاق ابراهيمبن محمد فَزارى، سليمانبن مهران مشهور به اَعْمَش، سفيان ثورى و هشامبن عروة بن زبير حديث نقل كرده است (براى فهرست مشايخ او رجوع کنید به همان، ج ٧، ص ٢١٨ـ٢٢٠). از او كسانى چون احمدبن محمدبن حنبل، علىبن اسحاق مدينى، محمدبن ادريس شافعى، نصربن على جَهضَمى و يحيىبن مَعين حديث نقل كردهاند (براى فهرست راويان او رجوع کنید به همان، ج ٧، ص٢٢٠ـ٢٢١). ابنسعد (همانجا) گفته كه حماد احاديث فراوانى روايت كرده است. او حماد را به تدليس* در حديث متهم كرده، اما ابن ابىحاتم (ج ٣، ص ١٣٢ـ١٣٣)، از قول احمدبن حنبل، حماد را يكى از اَثباتِ نقل حديث خوانده كه هرگز خطا نمىكرده و او را به كتابت درست و روايت صحيح احاديث ستوده است. ابنحِبّان (ج ٦، ص ٢٢٢) به روايت محدّثان عراقى و خراسانى از حماد اشاره كرده است. ذهبى (ج ٩، ص ٢٧٨) او را فردى آگاه به اخبار و وقايع كوفه معرفى كرده است. حماد به زهد و عبادت مشهور بود و از وى به عنوان يكى از زهاد زمانش ياد شده است (مزّى، ج ٧، ص ٢٢٣). وى در شوال ٢٠١ درگذشت و بر جنازه او، محمدبن اسماعيلبن علىبن عبيداللّهبن عباس هاشمى، به دليل سن زياد و جايگاهش، هرچند در آن هنگام والى كوفه نبود، نماز گزارد (ابنسعد، همانجا). نام حماد در سلسله سند روايات كتابهاى ششگانه و ديگر آثار حديثى اهل سنّت آمده است (ذهبى، ج ٩، ص ٢٧٩).
منابع:
(١) ابنابىحاتم، كتاب الجرح و التعديل، حيدرآباد، دكن ١٣٧١ـ ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بيروت (بىتا.)؛
(٢) ابنحِبّان، كتاب الثقات، حيدرآباد، دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بيروت (بىتا.)؛
(٣) ابنسعد (بيروت)؛
(٤) ذهبى؛
(٥) يوسفبن عبدالرحمان مِزّى، تهذيبالكمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بيروت ١٤٢٢/٢٠٠٢.
/ هادى بِزدىثانى /