حَلْوانى، عبدالعزيزبن احمد ، محدّث و فقيه حنفى قرن پنجم. لقب مشهور او شمس‌الائمه و كنيه‌اش ابومحمد (ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٨، ص ١٧٧) يا ابواحمد (ابن‌ماكولا، ج ٣، ص ١١١) است. سبب شهرت وى به حلوانى (زبيدى، ج ٣٧، ص ٤٦٦ـ٤٦٧) يا حَلوائى (ذهبى، ١٤١٤، حوادث و وفيات ٤٤١ـ٤٦٠ه ، ص ٣٩٨) يا حَلاوى (ابن‌ماكولا، ج ٣، ص ٣٠٣)، اشتغال او به تهيه و فروش شيرينى بوده است (لكنوى، ص ٩٦).

از سال تولد و دوران كودكى وى اطلاعى در دست نيست. گفته‌اند اهل بخارا بود و در آنجا نزد ابوعلى حسين‌بن خَضِر نَسَفى* (متوفى ٤٢٤) به فراگيرى فقه و علوم ديگر پرداخت و پيشواى حنفيان بخارا شد (رجوع کنید به سمعانى، ج ٢، ص ٢٤٨؛ ابن‌ابى‌الوفا، ج ٢، ص ٤٢٩؛ ابن‌قطلوبغا، ص ١٢٨ـ ١٢٩). وى مطابق با روش فقهىِ حنفيان كوفه فتوا مى‌داد (سمعانى، همانجا) و در سمرقند نيز مجلس افتا برپا مى‌ساخت (نسفى، ص ٤٢٨).

ديگر استادان مهم و مشايخ حديثى حلوانى عبارت بودند از: عبدالرحمان‌بن حسين كاتب، محمدبن احمدبن غُنجار بخارى، صالح‌بن محمد جِجارى، ابوسهل احمدبن محمد اَنماطى و محمدبن عمروبن شعبى (سمعانى، همانجا؛ نسفى، ص ٣٨٨، ٤١٧؛ ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩؛ همو، ١٤١٤، همانجاها).

حلوانى شاگردان بسيارى تربيت كرد، از جمله محمدبن احمد سرخسى* (صاحب المبسوط)، على‌بن محمد ابوالعُسْر و برادرش محمد ابواليُسربَزْدَوى*، قاضى جمال‌الدين احمدبن عبدالرحمان، عبدالكريم اندقى، محمدبن على زَرَنْجرى و فرزندش بكربن محمد (نسفى، ص ٢٢٥؛ ابن‌ابى‌الوفا، همانجا؛ تميمى، ج ٤، ص ٣٤٦؛ لكنوى، همانجا). به تصريح منابع، اين اشخاص و افرادى ديگر از او حديث نقل كرده‌اند. بكربن محمد زرنجرى را آخرين راوى حديث از حلوانى دانسته‌اند (رجوع کنید به سمعانى؛
ابن‌ابى‌الوفا، همانجاها).

بنابر برخى منابع، حلوانى در اواخر عمر به شهر كَش (در ماوراءالنهر) منتقل يا تبعيد شد (رجوع کنید به ابن‌ماكولا؛
تميمى، همانجاها). به نوشته نسفى (ص ٣٨٧)، عبدالخالق‌بن محمد شِكانى (متوفى بعد از ٤٨٠) مستملى او در اين شهر بود. مقام علمى و معنوى حلوانى را ستوده و آن را ناشى از دعاى خير پدرش دانسته‌اند (لكنوى، ص ٩٧). حلوانى كتاب حديثى شرح معانى الآثار طحاوى را، با دو واسطه، ازمؤلف روايت كرده است (رجوع کنید به همان، ص ٩٥). نخشبى (به نقلِ لكنوى، ص ٩٦) او را در نقل احاديث اهل تسامح دانسته است.

حلوانى در كَش (ابن‌ماكولا؛
تميمى، همانجاها) يا بخارا (ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ١٨، ص ١٧٨) درگذشت و به گفته نخشبى (به نقلِ سمعانى، همانجا) در كَلاباذ (محلى در بخارا رجوع کنید به ياقوت حموى، ذيل «كلاباذ») به‌خاك سپرده شد. سال فوت او عمدتآ ٤٤٨ يا ٤٤٩ ذكر شده است (رجوع کنید به ابن‌اثير، ج ١، ص ٣٨١؛
ابن‌قطلوبغا، ص ١٢٨؛
حاجى‌خليفه، ج ١، ستون ٥٦٨، ج ٢، ستون ١٥٨٠).

مهم‌ترين آثار حلوانى عبارت‌اند از: المبسوط، كتاب النوادر، الفتاوى، التبصرة (زرنوجى؛
ابن‌ابى‌الوفا؛
لكنوى، همانجاها)، شرح كتابهاى فقهى الجامع‌الكبيرِ* شيبانى و ادب القاضى على مذهب ابى‌حنيفة، اثر قاضى ابويوسف* يعقوب‌بن ابراهيم انصارى (متوفى ١٨٢؛
حاجى‌خليفه، ج ١، ستون ٤٦، ٥٦٨؛
كحّاله، ج ٥، ص ٢٤٣).

منابع:
(١) ابن‌ابى‌الوفا، الجواهر المضيّة فى طبقات الحنفيّة، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، رياض ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٢) ابن‌اثير، اللباب فى تهذيب الانساب، بيروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٣) ابن‌قطلوبغا، تاج التراجم فى من صنّف من الحنفية، چاپ ابراهيم صالح، بيروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن‌ماكولا، الاكمال فى رفع الارتياب عن المؤتلف و المختلف فى الاسماء و الكنى و الانساب، چاپ عبدالرحمان‌بن يحيى معلمى يمانى، بيروت (بى‌تا.)؛
(٥) تقى‌الدين‌بن عبدالقادر تميمى، الطبقات السنية فى تراجم الحنفية، ج ٤، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، رياض ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٦) حاجى‌خليفه؛
(٧) محمدبن احمد ذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفيات ٤٤١ـ٤٦٠ه ، بيروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٨) همو، سير اعلام النبلاء، چاپ شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ١٩٨٨؛
(٩) محمدبن محمد زبيدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ على شيرى، بيروت ١٤١٤/ ١٩٩٤؛
(١٠) برهان‌الدين زرنوجى، تعليم المتعلّم طريق التعلّم، چاپ مصطفى عاشور، قاهره ?( ١٤٠٦/ ١٩٨٦)؛
(١١) سمعانى؛
(١٢) عمررضا كحّاله، معجم‌المؤلفين، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بيروت (بى‌تا.)؛
(١٣) عبدالحى‌بن عبدالحليم لكنوى، الفوائد البهية فى تراجم الحنفية، كراچى ١٣٩٣؛
(١٤) عمربن محمد نسفى، القند فى ذكر علماء سمرقند، چاپ يوسف الهادى، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٥) ياقوت حموى.

/ نسترن منوچهرى /