حلقه (٢) ، عنوان واحدى از سواره نظام در دوره‌هاى ايوبيان و مماليك. درباره سبب نام‌گذارى اين واحد نظامى از منابع تاريخى مطلب صريحى به دست نمى‌آيد؛
اما از ميان احتمالهايى كه پژوهشگران تاريخ مطرح كرده‌اند، و با توجه به نخستين روايات تاريخى به جامانده، به نظر مى‌رسد نحوه آرايش اين دسته از نظاميان كه در هنگام نبرد، حلقه‌وار سلطان يا فرمانده را احاطه مى‌كردند، درباره وجه تسميه مقبول‌تر باشد (رجوع کنید به شبارو، ص ١٣٦؛
پولياك، ص ٢؛
محسن محمد حسين، ص ١٤٨)؛
هر چند اين نظر كه آنان هسته اصلى محاصره كننده دشمن در جنگها بودند و ازاين‌رو حلقه ناميده مى‌شدند نيز درخور تأمل است (رجوع کنید به ابن‌شداد، ص ١٤٩؛
شبارو، همانجا).

درباره تاريخ دقيق تشكيل اين واحد نظامى، اطلاعى در دست نيست، اما نخستين گزارش درباره حضور حلقه در سپاه، به دوره ايوبيان در لشكركشى شمس‌الدين تورانشاه، برادر صلاح‌الدين، به يمن در ٥٦٩ بازمى‌گردد (رجوع کنید به ابوشامه، ج ٢، ص ٢٧٤). در زمان صلاح‌الدين، ظاهراً حلقه از برگزيدگان لشكر تشكيل مى‌شد كه در قلب سپاه مى‌جنگيدند (رجوع کنید به ابن‌شداد، ص ١٤٧، ١٧٣) و بيشتر «حلقه خاصه» يا «حلقه سلطانى» خوانده مى‌شدند (ابن‌اثير، ج ١١، ص ٥٥٧، ج ١٢، ص ١٥، ٥٠، ٨١؛
ابن‌شداد، همانجاها؛
ابوشامه، ج ٤، ص ٢٤١). اين گروه در پيروزيهاى صلاح‌الدين، به‌ويژه در جنگهاى صليبى، نقش مهمى داشتند. ابن‌اثير (همانجاها) از حلقه خاصه صلاح‌الدين و جنگاورى و سرسختى آنها در فتح بَرزيه و نيز محاصره عكّا و كَرَك سخن گفته است. به گزارش ابن‌اثير (ج ١١، ص ٥٥٧)، حلقه خاصه تنها گروهى بود كه پس از پايان چندين نبرد با صليبيان در ٥٨٣ و بازگشت لشكريان به شهرهاى خود، همراه صلاح‌الدين در عكّا باقى‌ماند (نيز رجوع کنید به ابوشامه، ج ٤، ص ٢٣١).

درباره حلقه در زمان جانشينان صلاح‌الدين، اطلاعات بسيار اندك است؛
با اين حال، اين واحد مى‌بايست قدرت و موقعيت خود را حفظ كرده باشد، چنان‌كه براساس گزارشهاى موجود، در نخستين سالهاى حكومت مماليك، حلقه در تشكيلات لشكرى جايگاه مهمى داشته است: سپاه مماليك را سه گروه عمده تشكيل مى‌دادند: مماليك سلطانى، اجناد اميران، و اجناد حلقه. اجناد حلقه ــكه گاه رجال الحلقه و گاه اجناد نيز خوانده مى‌شد (بيبرس منصورى، ص ١٦٦)ــ مركّب بود از تعدادى سيفيه (مملوكانى كه به‌سبب مرگ، مصادره، عزل يا زندانى شدنِ صاحبانشان به خدمت سلطان در مى‌آمدند)، قَرانصه (مملوكان سلاطين قبلى)، اولاد سلاطين، اولادالناس* (فرزندان اميران و مملوكان) و مملوكانِ اولادالناس و گاه برخى افراد غير مملوك، از ميان بزرگان (متعمّمين)، عربها، كردها، تركها و گروههاى تاتار معروف به مستأمنه و وافديه، نيز در زمره اجناد حلقه قرار مى‌گرفتند. تعداد افراد حلقه‌ها، برحسب اوضاع سياسى و اقتصادى، متغير بود (رجوع کنید به مَقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥٣ـ٣٥٤؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ٨، ص ٤٢؛
شبارو، همانجا).

فرمانده حلقه، به نام «مُقدَّم‌الحلقه»، در طول جنگ، فرماندهى چهل سرباز را برعهده داشت. به نسبت افزايش شمار سربازان، بر تعداد مقدّمان نيز افزوده مى‌شد (رجوع کنید به قلقشندى، ج ٤، ص ١٦؛
مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥٠). مقدّمان حلقه، از نظر سلسله مراتب نظامى، پس از مقدّمان اَلْف و مائة (اميران هزارتايى و صدتايى) و اميران طبل‌خانه* و اميران بيست‌تايى، ده‌تايى و پنج‌تايى قرار داشتند و حقوق و مواجبشان از اميران كمتر بود (رجوع کنید به ابن‌شاهين، ص ١٣١؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ ١٣٩٢، ج ٨، ص ٢٦٠، ج ٩، ص ٧٩، ١٤٦).

با اين حال، در منابع اين دوره، همواره از حضور مقدّمان حلقه در خدمت سلطان و در مراسم و تشريفات دربارى در كنار امرا و صاحب‌منصبان عالى‌رتبه كشورى و لشكرى ياد شده است (رجوع کنید به ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ٧، ص ١٤٦، ج ١٤، ص ٣١٨؛
شجاعى، قسم ١، ص ٨١، ٨٥). از مهم‌ترين تشريفات دربار مماليك، مراسم تحليف (سوگند وفادارى به سلطان يا وليعهد) بود كه حضور مقدّمان حلقه و اداى سوگند در اين مراسم در برابر قضات و شهود الزامى بود (رجوع کنید به ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ٧، ص ١٤٤؛
شجاعى، قسم ١، ص ٨٥، ١٩٨).

برخى از مقدّمان حلقه گاه به سفارت به ممالك اطراف فرستاده مى‌شدند؛
در حالى كه وظيفه سفارت معمولا به معتمدان خاص و نزديكان سلطان (خاصكيه رجوع کنید به خاصّه و عامّه*) سپرده مى‌شد (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذيل واژه). در برخى موارد نيز نايبان و واليان شهرها و ولايات از ميان مقدّمان حلقه انتخاب مى‌شدند (رجوع کنید به قلقشندى، ج ٤، ص ٢٢٦، ج ٩، ص ٢٥٤، ج ١١، ص ١١٢، ج ١٢، ص ١٠٥).

لقب مقدّمان حلقه در مراسلات ادارى، «المجلس‌السّامى» بود كه در مراتب القاب در مرتبه هفتم قرار داشت و سربازان حلقه نيز، با توجه به مراتب نظامى، با القاب المجلس السّامى يا «مجلس الامير» مورد خطاب قرار مى‌گرفتند (همان، ج ١٢، ص ٢٨٦ـ٢٨٧).

در تشكيلات حلقه، نقيب‌الحلقه نظارت بر حضور و غياب سربازان را برعهده داشت. همچنين موظف بود سربازان حلقه را به هنگام احضار از سوى سلطان يا فرمانده، نزد وى حاضر گرداند (رجوع کنید به مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥٤؛
ابن‌شاهين، ص ١١٦).

علاوه بر سپاه مركزىِ تحت فرمان سلطان در مصر و شام، نايبان ايالات گوناگون نيز تعداد مشخصى سرباز حلقه در خدمت داشتند (ابن‌شاهين، ص ١٣٣ـ١٣٥)، چنان‌كه نايب‌اسكندريه، دويست سربازِ حلقه در خدمت داشت كه به اجنادالمِأتَين مشهور بودند (رجوع کنید به قلقشندى، ج ٤، ص ٦٣؛
قس ابن‌شاهين، ص ١٣٤؛
نيز رجوع کنید به نايب*).

در دوره مماليك، طبقه اول سپاه، يعنى مماليك سلطانى، در مصر و بيشتر در قاهره مستقر بودند و در شام پايگاهى نداشتند. به همين سبب، در نبود ايشان، واحد حلقه مهم‌ترين ركن تشكيل دهنده سپاه مملوكى در شام شده بود (رجوع کنید به عرينى، ص ١٦٥؛
د. اسلام، همانجا). همچنين براى سربازان حلقه امكان دستيابى به مناصب كشورى در شام بيش از مصر وجود داشت كه گاه به عنوان حاجب*، مهماندار*، استاددار* و مسئول مراكز بريد* تعيين مى‌شدند (رجوع کنید به قلقشندى، ج ٤، ص ١٨٦ـ ١٨٧؛
ابن‌تغرى‌بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ١٥، ص ٤٣٨ـ٤٣٩).

در دوره مماليك، علاوه بر حقوق و مواجب مقرر و عطايايى مانند اسب و غذا و لباس، به اجنادالحلقه اقطاع ارضى نيز تعلق مى‌گرفت (رجوع کنید به مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥١ـ٣٥٢؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ٧، ص ١٦٠ـ١٦١، ج ١٤، ص ٧٠؛
نيز رجوع کنید به سطور بعد). اقطاعِ مقدّمانِ حلقه، معادل ٥٠٠، ١ دينار و اقطاع سربازان حلقه ٢٥٠ دينار بود (قلقشندى، ج ٤، ص٥٠؛
مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥١). در كل، مقدار دَه قيراط از زمينهاى مصر به اجنادالحلقه تعلق داشت (رجوع کنید به مقريزى، ١٤١٨، ج ٢، ص ٢٩٠؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ٨، ص ٩٢). اين قوانينِ اقطاع تا اواخر قرن هفتم رواج داشت تا اينكه در ٦٩٧، در زمان منصور حسام‌الدين لاچين (حك : ٦٩٦ـ٦٩٧)، با وضع قوانين جديدى در اقطاع ــكه در منابع، سنّتِ «روك*» ناميده شده است ــ اراضى اقطاعى از نو مساحى شد و مقدار اقطاعات تغيير كرد. همچنين وارثان سپاهيان از تملك اقطاعات به طور كلى محروم شدند (رجوع کنید به مقريزى، ١٤١٨، ج ٢، ص ٢٨٩ـ٢٩٠؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ ١٣٩٢، ج ٨، ص ٩٠ـ٩٥؛
براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به اقطاع*). اين قوانين جديد ــكه از ٧١٥ در دوره سومِ حكومتِ ناصر محمدبن قلاوون (٧٠٩ـ٧٤٢) با دقت بيشترى اجرا شد و به همين سبب به روكِ ناصرى نيز شهرت داردــ اين امكان را براى سلطان فراهم مى‌آورد تا در مواقع نياز، زمينهاى اقطاعى را از دارندگان اقطاع بستاند و به افراد ديگر واگذار كند (رجوع کنید به مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥٣؛
عرينى، ص ١٧١). براساس نظام جديد، مقدار اقطاع هر سربازِ حلقه بسيار كاهش يافت (رجوع کنید به مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥٥؛
همو، ١٤١٨، ج ٢، ص ٢٩١) و در ميان اجنادحلقه نارضايى بسيارى به‌وجود آورد. چنان‌كه مورخان، اين نظام جديد اقطاعى را عامل بسيار مهمى در تضعيف سپاه مملوكى و در نهايت زوال دولت قلمداد كرده‌اند (رجوع کنید به مقريزى،١٤١٨، همانجا؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ١٣٩٢، ج ٨، ص ٩٣ـ ٩٥). نارضايى از درآمد كم زمينهاى اقطاعى باعث شد كه فروش زمينها و واگذارى امتياز آن به افراد غيرنظامى در ميان اجناد حلقه رواج يابد و اين وضع در دولت دوم مماليك (مماليك برجى) تا آنجا پيش رفت كه ديوان مستقلى به نام ديوان البَذْل/ ديوان البَدَل، براى رسيدگى به مبادلات اقطاعات، تأسيس شد (رجوع کنید به مقريزى، ١٣٢٥، ج٣، ص٣٥٦؛
ابن‌تغرى بردى، ١٣٨٣ـ ١٣٩٢، ج ١١، ص ٢٩٢، ج ١٤، ص ٧١؛
همو، ١٩٨٤، ج ٢، ص ٤٦١). در نتيجه طبقات غيرنظامى (مانند صنعتگران و صاحبانِ مشاغل عمومى مانند خياطان و بازاريان، و صاحبان برخى مناصب ديوانى)، با خريد اقطاعات در فهرست ديوان جيش و در زمره اجنادالحلقه محسوب شدند (مقريزى، ١٣٢٥، ج ٣، ص ٣٥٥). در نتيجه تا پايان قرن هشتم، حلقه عملا اهميت خود را به عنوان واحد نظامى از دست داد. مؤيد ابوالنصر شيخ محمودى (حك : ٨١٥ـ٨٢٤) هم كه كوشيد، با سامان دادن دوباره به وضع اقطاعات، اجناد حلقه را بار ديگر قوّت بخشد و نظم و اقتدار را به سپاه مملوكى بازگرداند، توفيق چندانى در جلوگيرى از زوال حلقه نيافت تا آنجا كه در پايان دوره مماليك، به‌تدريج طبقه اولادالناس ــ كه يكى از واحدهاى فرعى تشكيل‌دهنده حلقه بودــ جاى حلقه را در تشكيلات سپاه گرفت (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا؛
ايالون، ص ٦٤ـ٦٥).

منابع:
(١) ابن‌اثير؛
(٢) ابن‌تغرى‌بردى، المنهل الصافى، ج ٢، چاپ محمد محمدامين، قاهره ١٩٨٤؛
(٣) همو، النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهره، قاهره ?( ١٣٨٣)ـ١٣٩٢/ ?( ١٩٦٣)ـ١٩٧٢؛
(٤) ابن‌شاهين، كتاب زبدة كشف‌الممالك، چاپ پل راوس، پاريس ١٨٩٤، چاپ افست قاهره ١٩٨٨؛
(٥) ابن‌شداد، النوادر السلطانية و المحاسن اليوسفية، او، سيرة صلاح‌الدين، چاپ جمال‌الدين شيال، (مصر) ١٩٦٤؛
(٦) عبدالرحمان‌بن اسماعيل ابوشامه، الروضتين فى اخبار الدولتين النورية و الصلاحية، چاپ ابراهيم زيبق، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٧) بيبرس منصورى، كتاب التحفة الملوكيّة فى الدّولة التركيّة، چاپ عبدالحميد صالح حمدان، قاهره ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٨) عصام شبارو، السلاطين فى المشرق‌العربى: معالم دورهم السياسى و الحضارى، المماليك (٦٤٨ـ٩٢٣ه / ١٢٥٠ـ ١٥١٧م)، بيروت ١٩٩٤؛
(٩) شمس‌الدين شجاعى، تاريخ‌الملك الناصر محمدبن قلاوون الصالحى و اولاده، قسم ١، حققته و ترجمته الى الالمانية برباره شيفر، ويسبادن ١٣٩٨/ ١٩٧٨؛
(١٠) سيدالباز عرينى، المماليك، بيروت ?( ١٣٨٦/ ١٩٦٧)؛
(١١) قلقشندى؛
(١٢) محسن محمد حسين، الجيش الايوبى فى عهد صلاح‌الدين، بيروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(١٣) احمدبن على مقريزى، السلوك لمعرفة دول الملوك، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بيروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٤) همو، كتاب الخطط المقريزية، ج ٣، مصر ١٣٢٥؛

(١٥) David Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom: a challenge to a mediaeval society, Guildford [c ١٩٧٨];
(١٦) EI٢, s.v. Halka" (by D. Ayalon);
(١٧) A. N. Poliak, Feudalism in Egypt, Syria, Palestine, and the Lebanon: ١٢٥٠-١٩٠٠, Philadelphia ١٩٧٧.

/ نگار ذيلابى /