نصيرالدين قاشی ، علی‌بن محمد قاشی (کاشی) حلّی، ملقب به نصیرالدین، متکلم و فقیه و محدّث امامی قرن هشتم. وی در کاشان به دنیا آمد و در حلّه رشد کرد. پدرش، محمد بن علی قاشی، از فاضلان عصر خود بود و از محقق حلّی (متوفی ٦٧٦) روایت نقل کرده است (حرّ عاملی، ج ٢، ص ٢٨٩). دربارۀ زندگی و خانوادۀ او اطلاعی در دست نیست. فقط در منابع اشاره شده است که نصیرالدین قاشی یکی از علمای بزرگ عصر خود بود و در بغداد و حلّه به تدریس علوم و معارف دینی اشتغال داشت (شوشتری، ج ٢، ص ٢١٦؛
قمی، ص ٣٢٦).

وی با عالمان بزرگی چون علامه حلّی (متوفی ٧٢٦)، فخرالمحققین (متوفی ٧٧١)، قطب‌الدین رازی (متوفی ٧٧٦)، سیدحیدر آملی (متوفی ٧٨٢) و شهید اول (متوفی ٧٨٦) معاصر بود (شوشتری ؛
قمی، همانجاها). علامه مجلسی (ج ١٠٧، ص ٥٥) او را یکی از راویان صحیفۀ سجادیه دانسته است. دربارۀ اینکه استادان او اطلاعی در دست نیست؛
فقط به نام سیدجلال‌الدین‌بن دارالصخر اشاره شده که از او روایت نیز نقل کرده است (رجوع کنید به احسایی، ج ١، ص ٢٤؛
نوری، ج ٢، ص ٣١٥، ٣٢٤).

قاشی شاگردان بسیاری پروراند که از آن جمله¬اند: ابن‌العتايقی، تاج‌الدین ابن مُعَیّه الدیباجی و جلال‌الدین شرفشاه حسینی، که به او استناد کرده‌اند، و شمس‌الدین محمدبن صدقه كه از او اجازۀ نقل روایت داشت (امل‌الآمل، ج ٢، ص ٢٠٢؛
نوری، ج ٢، ص ٣١٢، ٣١٥، ٣٢٣؛
آقابزرگ طهرانی، ١٩٧٥، ص ١٤٩؛
نیز رجوع کنید به امین، ج ٩، ص ٣٧٤). نصیرالدین در١٠ رجب ٧٥٥ وفات یافت و در نجف به خاک سپرده شد (آقابزرگ طهرانی، ١٩٧٥، همانجا). دربارۀ افکار و عقاید او اطلاع چندانی در دست نیست. فقط سیدحيدر آملی (ص ٤٩٦) از او نقل کرده که روش امامان، تنها راه درست ، و جز آن هوا و وسوسه است. وی تأکید کرده که بارها از نصیرالدین قاشی شنیده که در هشتاد سال زندگی، نهایت معرفتش این بوده که هر مصنوعی نیازمند صانع است و اعتراف کرده که در این باره یقین پیر زنان از یقین او بیشتر است. از نصیرالدین آثار معدودی به جا مانده است که بیشتر آنها شرح یا حاشیه اند، از جمله حاشیه بر تسدیدالقواعد فی شرح تجریدالعقاید از محمدبن عبدالرحمان اصفهانی، که دربرگیرندۀ نکاتی دقیق در مسائل کلامی است و مؤلف با طرح بحث امامت در آن، صبغه‌ای کاملاً شیعی بدان بخشیده است. قاشی در این کتاب کوشیده شرح قوشچی را کامل کند و شبهات و ایراداتی را که به شیعه وارد شده¬است برطرف نماید. جرجانی در نگارش شرح خود بر تجرید، از این اثر قاشی بهره برده است (شوشتری، همانجا).

دیگر رسالۀ قاشی، شرح طوالع‌الأنوار بیضاوی است که درواقع حاشیه‌ای بر شرح شمس‌الدین محمود اصفهانی بر طوالع‌ بیضاوی به نام مطالع‌الأنظار است. نسخه‌ای از آن در خزانۀ غرویه موجود است که از میراث جلال‌الدین عبدالله‌بن شرفشاه بوده و در سال ٨١٠ وقف شده است. نسخۀ دیگری از آن در کتابخانۀ آستان قدس مشهد موجود است (آقابزرگ طهرانی، ذریعه، ج ١٣، ص ٣٦٥).

آثار ديگر او عبارت¬اند از: النکات فی مسائل امتحانیه فی علم‌المنطق والکلام، که آن را در سال ٧٥٢ برای عمادالدین یحیی نوشته ونسخه‌ای از آن، به خط ابن‌العتایقی، در خزانۀ غرویه موجود است (امین، ج ٨، ص ٣٠٩)؛
حاشیه بر شرح تحریرالقواعدالمنطقیه فی شرح‌الشمسیه، از قطب‌الدین محمد رازی، که اثری است موجز در بیان اعتراضات و نکاتی دقیق در زمینۀ منطق ، و جرجانی در حاشیۀ خود به برخی از آنها پاسخ داده است (افندی اصفهانی،ج٤،ص١٨١؛
آقابزرگ طهرانی، ذریعه، ج ٦، ص ٣٦)؛
اجوبة‌المسائل، شامل پنجاه پرسش و پاسخ منطقی و فلسفی، که نسخۀ خطی از آن در کتابخانۀ دانشگاه پرینستون موجود است (دانش‌پژوه، ص ٤٧ـ ٤٨)؛
حاشیه بر شرح اشارات خواجه نصیرالدین طوسی (آقابزرگ طهرانی، ذریعه، ج ٦، ص ١١٢)؛
الأعتراضیه، رساله‌ای فقهی مشتمل بر بیست اعتراض در تعریف طهارت از کتاب قواعدالأحکام علامه حلّی (آقابزرگ طهرانی، ذریعه، ج ٢، ص ٢٢٣)، از این رساله فقط بخشهایی در کتابهای فقهی موجود است (رجوع کنید به سیوری حلّی، ج ١، ص ٣١ـ ٣٢)؛
تعریف کتاب زبده‌الأدراک فی علم‌الأفلاک، از خواجه نصیرالدین طوسی،که نسخۀ خطی آن در خزانۀ غرویه موجود است (همان).

منابع:
(١) ابن ابی‌جمهور احسایی، عوالی اللئالی، چاپ سیدشهاب‌الدین نجفی مرعشی و مجتبی عراقی، قم ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) میرزاعبدالله افندی اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، قم ١٤٠١؛
(٣) آقابزرگ طهرانی،١٣٤٨؛
(٤) همو، طبقات اعلام الشیعه: الحقایق‌الداهنه فی‌المائة‌الثامنه، چاپ علی نقی منزوی، بیروت ١٩٧٥؛
(٥) سیدحیدر آملی، جامع‌الاسرار و منبع‌الانوار، چاپ عثمان یحیی و هانری کربن، تهران ١٣٤٧ش؛
(٦) امین؛
(٧) محمد حرّ عاملی، امل‌الآمل، چاپ احمد حسینی، قم ١٣٦٢؛
(٨) محمدتقی دانش‌پژوه، نسخه‌های خطی، دفتر دهم: در کتابخانه‌های اتحاد جماهیر شوروی و اروپا و آمریکا، تهران ١٣٥٨؛
(٩) سیوری حلّی، التنقیح‌الرائع‌لمختصر الشرائع، چاپ عبداللطیف حسینی کوه‌کمره‌ای، قم ١٤٠٤؛
(١٠) قاضی نورالله شوشتری، مجالس المؤمنین، تهران ١٣٧٧ ش؛
(١١) شیخ عباس قمی، فوائدالرضویه، (بی جا)، ١٣٦٧ق/ ١٣٢٦ش؛
(١٢) مجلسی؛
(١٣) حسین نوری، خاتمه مستدرک‌الوسایل، قم ١٤١٥.

/ فاطمه نوری/

تاریخ انتشار اینترنتی: ١٢/٠٨/١٣٨٩