سبط خيّاط ، ابو محمد عبدالله بن علي بن احمد، عالم قرائت و محدّث حنبلی در قرن پنجم و ششم. وی نوۀ دختری ابومنصور محمد بن احمد خياط (متوفی ٤٩٩)، فقيه و نحوی شیرازی الاصل ساکن بغداد،بوده (رجوع کنید به عليمی، ج ٣، ص ٣٣ـ٣٤) و از اين رو به سبط خياط مشهور شده ‌است (ذهبی، ١٤١٨، ج ٢، ص ٧٦٣؛ علیمی، ج ٣، ص ١٣٣). وی در١٧ شعبان ٤٦٤ به دنیا آمد (ابن جوزی، ١٤١٢، ج ١٨، ص ٥١؛ علیمی، ج ٣، ص ١٣٣) و از جدش ابومنصور، ابوالحسن ابن فَاعوس، عبدالقاهر عباس و ابوطاهر ابن سوار، قرائات قرآن را آموخت (ابن جوزي، ١٤١٢، ج ١٨، ص ٥١ـ٥٢؛ ابن جزری، ج ١، ص ٤٣٤) . در ادبيات عرب ،بیست سال ازمحضر ابوالكرم بن فاخر بهره برد و الكتاب سيبويه و شرح آن و آثار ابن جنی و بسياری از كتابها را از وی فراگرفت (انباری، ص ٤٠٢؛ ذهبی، سير، ج ٢٠، ص ١٣٣؛ علیمی، ج ٣، ص ١٣٣) . او از كسانی همچون ثابت بن بندار، ابوالخطاب ابن جرّاح بغدادی، ابومنصور عُكبَری حديث شنيد (ذهبي، سير، ج ١٨، ص ٣٩٢، ج ١٩، ص ١٧٣، ٢٠٤). افراد بسیاری شاگرد وی بوده اند ، از جمله ابن سمعانی، شهاب الدین غزنوی، ابن زُرَیق حداد، و زید بن حسن کندی (ذهبی، ١٤٢٢، ج ١١، ص ٧٨٥ـ٧٨٦؛ ابن جزری، ج ١، ص ٤٣٤). ابن جوزی نيز از او حديث شنيده و از وی روایات بسیاری نقل كرده است (رجوع کنید به ابن جوزی، ١٤١٢، ج ١٨، ص ٥٢؛ همو، ١٣٨٦، ج ١، ص ١١٢، ٢٣٥، ٢٤٤، ج ٢، ص ١٣٧، ٢٠٢).

از سبط خياط با عناوين امام، مقری، اديب و نحوی ياد شده است (رجوع کنید به انباری، ص ٤٠٢؛ ذهبی، ١٤٢٢، ج ١١، ص ٧٨٤). وی مانند جدش ابومنصور (رجوع کنید به عليمی، ج ٣، ص ٣٣) ، ٥٥ سال امام مسجد ابن جرده بغداد بود و در اين مسجد قرائت و تدريس می کرد (ذهبی، ١٤١٨، ج ٢، ص ٧٦٤؛ علیمی، ج ٣، ص ١٣٤). او در روزگار خویش شیخ القراء عراق بود و قرآن را زیبا تلاوت می کرد، خاصه در شبهای ماه رمضان مردم برای شنیدن قرائت وی در نماز در مسجد گرد می آمدند (انباری، ص ٤٠٢؛ابن جزری، ج ١، ص ٤٣٤ـ٤٣٥). وی شعر نیز می¬سرود و اشعاری از او در منابع نقل شده است (رجوع کنید به انباری، ص ٣٩٩ـ٤٠٠، ٤٠٣؛
علیمی، ج ٣، ص ١٣٥ـ١٣٦).

سبط خياط در سال ٥٤١ در حجره‌ای كه در مسجد داشت درگذشت ، پيكرش با حضور جمعيت فراوانی تشييع شد و عبدالقادر گيلانی بر وی نماز خواند .او را در مقبرۀ باب حرب، در كنارقبر جدش ،به خاك سپردند (انباری، ص ٤٠٣؛
ابن جوزی، ١٤١٢، ج ١٨، ص ٥٢؛
علیمی، ج ٣، ص ١٣٦).

سبط كتابهای بسیاری در علم قرائت نوشته كه برخی از آنها متن درسی بوده است (رجوع کنید به ذهبی، ١٤١٨ ، ج ٢، ص ٧٦٥؛
ابن جزری، ج ٢، ص٤٣٥). از جملۀ آنهاست: المبهج ،که به ب تحقیق سید کسروی حسن به چاپ رسیده است (بیروت ١٤٢٧)؛
الروضه؛
و الاختیار فی القراءات العشر (برای فهرست آثار وی رجوع کنید به طریقی، ج ٢، ص ٢٠٠ـ٢٠٥). گفته اند که برخی ، مطالب کتابهایش را نقد و رد کرده اند و او از بعضی آرای خود بازگشته است (رجوع کنید به ذهبی، ١٤٢٢، ج ١١، ص ٧٨٥؛
همو، ١٤١٨، ج ٢، ص ٧٦٥).به تصریح ذهبی (سیر، ج ١٩، ص ٥٣٥)، سبط خیاط کتاب الشمس المنیره را برای استادش ،حسین بن محمد بن عبدالوهاب بارع، نوشته ، اما کحاله (ج٤، ص ٥٤) این کتاب را به اشتباه از بارع دانسته است. کحاله (رجوع کنید به ج ٤، ص ٢٧) کتابهای المبهج، الایجاز و الکفایه را نیز ،که از آثار سبط خیاط است، به اشتباه، به حسین( برادر وی )نسبت داده است.

برادرسبط، ابوعبدالله حسین بن علی بن احمد ،نیز به سبط خیاط مشهور بود. وی در ٤٥٨ به دنیا آمد. از ابومنصور عکبری، ابن¬نقور و ابومحمد صریفینی حدیث شنید. ابن¬جوزی، ابن¬عساکر و ابوالیمن کندی از شاگردان او بودند . وی از عالمان قرائت بود،اما با خیاطی گذران زندگی می¬کرد. ابو عبدالله در ٥٣٧ درگذشت (رج ابن جوزی، ١٤١٢، ج ١٨، ص ٢٨؛
ذهبی، سیر، ج ٢٠، ص ١٣٠ـ١٣١).

منابع:
(١) ابن جزري، غاية النهاية في طبقات القراء، چاپ گوتهلف برگشتراسر (قاهره، مکتبه المتنبی، بي تا)؛
(٢) ابوالفرج ابن جوزي، المنتظم في تاريخ الملوك و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفي عبدالقادر عطا، بيروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) همو، الموضوعات، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، مدينه ١٣٨٦/١٩٦٦؛
(٤) عبدالرحمان بن محمد انباري، نزهة الالباء في طبقات الادباء، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، (قاهره، {تاريخ مقدمه محقق ١٣٨٦/١٩٦٧)؛
(٥) شمس الدين ذهبي، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بيروت ١٤٢٢/٢٠٠٣، همو، سير اعلام النبلاء (چاپ اختصارات)؛
(٦) همو، طبقات القراء، چاپ احمد خان (رياض ١٤١٨/١٩٩٧)؛
(٧) عبدالله بن محمد طریقی، معجم مصنفات الحنابله من وفیات ٢٤١-١٤٢٠، ریاض ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(٨) عبدالرحمان بن محمد عليمي، المنهج الاحمد في تراجم اصحاب الامام احمد، چاپ عبدالقادر ارناؤوط و محي الدين نجيب (بيروت ١٩٩٧)؛
(٩) عمر رضا كحاله، معجم المؤلفين (اختصارات) ؛
یاقوت حموی، معجم الادباء ارشاد الاریب الی معرفه الادیب، چاپ احسان عباس (بیروت ١٩٩٣).

/ آزاده عباسی/

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٥/٠٢/١٣٨٩