حكیم ، از اسماء خدا با بسامد زیاد در قرآن و حدیث. معادل فارسى آن «كننده هركار به‌سزا، و نهنده هر چیزى برجا» (سمعانى، ص ٣٩٨) یا «راست‌گفتار و درست كردار» (سبزوارى، ص ٨٦) ذكر شده است. این واژه ٩١ بار در قرآن به عنوان اسم خدا به‌كار رفته است (رجوع کنید به محمدفؤاد عبدالباقى، ذیل مادّه). در همه موارد نیز با اسماء دیگر الهى همراه است: ٤٧ بار قبل یا بعد از «عزیز»، ٣٩ بار همراه «علیم»، چهار بار همراه «خبیر»، و یك بار همراه «توّاب» و «واسع» و «حمید» (رجوع کنید به محمدفؤاد عبدالباقى، همانجا). این امر به مفسران در تفسیر و تبیین آیات كمك كرده است. بر این اساس، حكیم را به معناى «عالِم»، «مدَبّر» و «داراى افعال و اعمال مُتقَن» دانسته‌اند (رجوع کنید به طوسى، التبیان، ذیل بقره: ١٢٩، آل‌عمران: ١٢٦، انعام: ١٨؛ فخر رازى، ١٤٢١، بقره: ٢٠٩؛ طباطبائى، ذیل یوسف٨٣:، عنكبوت: ٤٢). اگر حكیم به معناى عالِم باشد، با نام دیگر خدا، یعنى العالم، اشتراك معنایى می‌یابد و اگر به‌معناى داراى افعال و اعمال متقن (مُحكِم) باشد، معناى آن با فعلى كه به اتقان وصف شده است مرتبط می‌شود (رجوع کنید به ابن‌فورك، ص ٤٨). علاوه بر این، حكیم به معناى حاكم و قاضى نیز دانسته شده است (رجوع کنید به طبرى، ذیل بقره: ٣٢، ٢٤٠).

در كتابهایى كه در شرح اسماءالحسنى نوشته شده نیز درباره نام حكیم بحث شده است. از جمله آن را به این معانى دانسته‌اند: صاحب حكمت*، عادل، كسى كه مرتكب فعل قبیح نمی‌شود و كار واجب را ترك نمی‌كند و هر چیز را سر جاى خود می‌نهد، و كسى كه جز درست (صواب) نمی‌گوید و انجام نمی‌دهد (براى نمونه رجوع کنید به زجاج، ص ٥٢؛ زجّاجى، ص٦٠ـ٦٢؛ حلیمى، ج ١، ص ١٩١ـ١٩٢؛ بیهقى، ج ١، ص ٤٦ـ٤٧؛ غزالى، ص١٣٠؛ كفعمى، ص ٤٧). فخررازى (١٣٦٤ش، ص ٢٨١ـ٢٨٢) سه وجه معنایى براى این واژه ذكر كرده است كه دو وجه آن با آنچه از مفسران نقل شد مشترك است و براساس وجه سوم، حكیم به معناى مقدّس و منزه بودن ذات بارى از ارتكاب عملى است كه سزاوار نباشد. وى سپس از قول مشایخ خود نقل كرده كه حكیم كسى است كه در تقدیر و تدبیر امور، كارها را به صواب و نیكو انجام می‌دهد.

از نظر كلامى، اگر حكیم به‌معناى عالم گرفته شود، از صفات ذات محسوب می‌شود و اگر درباره افعال و اعمال خدا باشد (به این معنى كه افعال و اعمال وى متقن و از روى حكمت است)، از صفات فعل وى به شمار می‌آید (براى نمونه رجوع کنید به اشعرى، ص ٥٠٥ـ٥٢٨؛ بغدادى، ص ١٢٧؛ علم‌الهدى، ص ٥٨٣؛ طوسى، التبیان، ذیل بقره: ٣٢). نظّام بصرى، براساس مبانى معتزلى، كار قبیح كردنِ حكیم را محال می‌داند، ولى براساس مبانى اشاعره، هیچ‌یك از اعمال و افعال خدا قبیح نیست تا با حكمت وى منافات داشته باشد (رجوع کنید به فخررازى، ١٤٢١، ذیل بقره: ١٢٩). درباره عادل و حكیم بودن خدا استدلال شده كه عادل و حكیم به معناى كسى است كه فعل قبیحى انجام نمی‌دهد و واجبى را ترك نمی‌كند، زیرا فعل قبیح جز از جاهل و كسى كه بدان نیازمند است سر نمی‌زند و بارى تعالى، به دلیل واجب‌الوجوب بودن، ذاتاً عالم و غنى است و ازاین‌رو فعل قبیحى انجام نمی‌دهد و واجبى را ترك نمی‌كند (رجوع کنید به طوسى، الرسائل العشر، ص ١٠٥). الحكیم، علاوه بر احادیثى كه در آنها نامهاى خدا احصا شده (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج ٢، ص ٥٩٣؛ بیهقى، ج ١، ص ٢٣؛ كفعمى، ص ٢١ـ٢٣)، در بند اول دعاى جوشن كبیر نیز آمده است (رجوع کنید به سبزوارى، ص ٨، ٨٦). در ادعیه نیز خدا به نام حكیم خوانده شده است (براى نمونه رجوع کنید به الصحیفة السجادیة، ص ٢٢، ٢٦، ٥٤).

منابع :
(١) ابن‌بابویه، كتاب‌الخصال، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم ١٣٦٢ش؛
(٢) ابن‌فورك، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعرى، چاپ دانیل ژیماره، بیروت ١٩٨٧؛
(٣) علی‌بن اسماعیل اشعرى، كتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٤) عبدالقاهربن طاهر بغدادى، كتاب اصول‌الدین، استانبول ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست بیروت ١٤٠١ /١٩٨١؛
(٥) احمدبن حسین بیهقى، الاسماء و الصفات، چاپ عبدالرحمان عمیره، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛
(٦) حسین‌بن حسن حلیمى، كتاب‌المنهاج فى شعب‌الایمان، چاپ حلمى محمد فوده، (بیروت) ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٧) ابراهیم‌بن سرى زجاج، تفسیر اسماءاللّه الحسنى، چاپ احمدیوسف دقاق، (قاهره) ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٨) عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجى، اشتقاق اسماءاللّه، چاپ عبدالحسین مبارك، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٩) هادی‌بن مهدى سبزوارى، شرح الاسماء، او، شرح دعاءالجوشن الكبیر، چاپ نجفقلى حبیبى، تهران ١٣٧٥ش؛
(١٠) احمدبن منصور سمعانى، روح‌الارواح فى شرح اسماء الملك ‌الفتّاح، چاپ نجیب مایل هروى، تهران ١٣٦٨ش؛
(١١) طباطبائى؛
(١٢) طبرى، جامع؛
(١٣) محمدبن حسن طوسى ، التبیان فى تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملى، بیروت (بی‌تا.)؛
(١٤) همو، الرسائل‌العشر، چاپ محمد واعظ‌زاده خراسانى، قم ١٤٠٤؛
(١٥) علی‌بن حسین علم‌الهدى، الذخیرة فى علم‌الكلام، چاپ احمد حسینى، قم ١٤١١؛
(١٦) علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، الصحیفة السجادیة، چاپ محمدباقر موحدى ابطحى، قم ١٤١١؛
(١٧) محمدبن محمد غزالى، المقصد الاسنى فى شرح معانى اسماءاللّه الحسنى، چاپ فضله شحاده، بیروت ١٩٧١؛
(١٨) محمدبن عمر فخررازى، التفسیرالكبیر، او، مفاتیح الغیب، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(١٩) همو، شرح اسماءاللّه الحسنى للرازى، و هو الكتاب المسمى لوامع ‌البینات شرح اسماءاللّه تعالى و الصفات، چاپ طه عبدالرؤوف سعد، قاهره ١٣٩٦/١٩٧٦، چاپ افست تهران ١٣٦٤ش؛
(٢٠) ابراهیم‌بن على كفعمى، المقام الاسنى فى تفسیر الاسماء الحسنى، چاپ فارس حسون، قم ١٤١٢؛
(٢١) محمدفؤاد عبدالباقى، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن‌الكریم، قاهره ١٣٦٤ ، چاپ افست تهران [? ١٣٩٧[.

/ اسماعیل باغستانى /