حكمت ، روزنامه، نخستین نشریه فارسی ‌زبان در مصر. میرزامهدی‌خان تبریزى (١٢٥٣ـ١٣٣٣)، مدیر نشریه حكمت، دانش‌آموخته پزشكى بود. وى پس از پایان تحصیلات در تبریز و استانبول، با نشریه اختر (چاپ استانبول) همكارى كرد و در ١٣٠٩ به قاهره رفت. میرزامهدى خان با نشریات عربى، از جمله الهلال، همكارى می‌كرد و مقاله‌هایى درباره ایران می‌نوشت (پروین، ج ١، ص ٣٢٢). وى افزون بر روزنامه‌نگارى، به سرودن شعر و تألیف كتاب نیز می‌پرداخت كه از آن جمله است: مفتاح باب‌الابواب، در تاریخ باب و بابیه (قزوینى، ص ٨٩، آن را یكى از بهترین و نسبتآ بی‌طرف‌ترین اثر در خصوص تاریخ بابیه دانسته است)؛ فرهنگ مهدى؛ جهان‌نماى مهدى؛ و دیوان شعر به فارسى و عربى و تركى (حكمت، سال ٨، ش ٢٨٥، ص ١٥ـ١٦، سال ١٠، ش ٨٣٣، ص ٣). عبدالمحمد ایرانى، مدیر نشریه چهره‌نما* (چاپ مصر)، تألیفات و تصنیفات میرزامهدى خان را انكار كرده، كه درخور تأمل است (رجوع کنید به چهره‌نما، سال ١١، ش ٢٠، ص ١٣). میرزامهدى از مظفرالدین‌شاه لقب «خان» و «رئیس‌الحكما» گرفت و در ١٣١٩، ملقب به زعیم‌الدوله شد و برایش مقررى سالیانه تعیین گردید (حكمت، سال ١٠، ش ٨٣٣، همانجا؛ كسروى، ص ٤١).

در ٢٨ صفر ١٣١٠، میرزامهدی‌خان نخستین شماره حكمت را در قاهره منتشر كرد. مؤسس واقعى آن، میرزارضاى حكیم، كنسول وقت ایران در قاهره، بود كه به گفته خودش، چون خوشایند نبود مأمور دولت نشریه‌اى منتشر كند، هزینه حكمت را تأمین و انتشار آن را به میرزامهدى خان واگذار كرد (رجوع کنید به گزیده اسناد روابط خارجى ایران و مصر، ج ١، ص ١٤٨).

نخستین سرمقاله حكمت، درباره اهمیت روزنامه‌نگارى است و نویسنده مقاله، مطبوعات را «سبب آبادى جهان و باعث مادّى ترقى جهانیان» و «رابطه اتحاد اهل مشرق به‌مغرب» دانسته است (رجوع کنید به حكمت، سال ١، ش ١، ص ١). حكمت نشریه‌اى «سیاسى و علمى و ادبى و تجارى» بود كه در آغاز، یك بار در هفته و سپس دو یا سه شماره در ماه منتشر می‌شد و به‌ندرت تصویر در آن به كار می‌رفت. نشریه موضوعات گوناگونى چون سیاست، علوم، پزشكى، ادبیات، تجارت، تاریخ، اختراعات و اكتشافات را در برداشت ولى جنبه خبرى آن غالب بود. خبرهاى مصر با عنوان اخبار داخلى و خبرهاى سایر كشورها، از جمله ایران، با عنوان آن كشور درج می‌شد. میرزامهدی‌خان خبرها را از گزارشگران نشریه در مناطق گوناگون جهان می‌گرفت. نثر حكمت بسیار ساده و روان بود. مدیر حكمت گاهى از واژه‌هاى خودساخته استفاده می‌كرد، نظیر تافتخانه به‌جاى مطبعه یا چاپخانه، و پیام‌نگار به جاى خبرنگار. وى ظاهر عربى واژه‌ها را نیز برنمی‌تافت و تهران را به جاى طهران و پارس را به جاى فارس می‌نوشت (رجوع کنید به همان، سال ١٦، ش ٨٩٤، ص ١). میرزامهدی‌خان نشریه را به‌تنهایى اداره می‌كرد (همان، سال ٧، ش ٢٤٦، ص ٥)، از همین‌رو در ١٣١٣ براثر بیمارى وى، انتشار حكمت متوقف گردید و در اواخر ١٣١٥ بار دیگر منتشر شد. از آن پس نیز در نشر حكمت وقفه‌هایى پدید آمد، از جمله وقفه سه‌ماهه در ١٣١٧. در پى سفر مدیر حكمت به ایران در ١٣١٩، این نشریه تعطیل شد (پروین، ج ٢، ص ٤٥٩). انتشار دگرباره آن در رجب ١٣٢٠ بود كه در سرمقاله آن، میرزا مهدی‌خان شرح سفرش به ایران را درج كرده است (رجوع کنید به حكمت، سال ١٠، ش ٨٣٣، ص ١ـ٤).

در حكمت نیز، مانند دیگر نشریات برون‌مرزى، آراى تجددخواهانه و میهن‌پرستانه مطرح می‌شد و در آن از هر فرصتى براى یاد كردن وطن بهره می‌بردند؛ ازاین‌رو، می‌توان آن را پرچم‌دار وطن‌خواهى، و اشعار وطن‌خواهانه آن را ابتكارى در عرصه مطبوعات دانست (پروین، ج ٢، ص ٤٧٤؛ براى نمونه‌اى از شعرهاى وطن‌خواهانه آن رجوع کنید به حكمت، سال ١٤، ش٨٧٠، ص ٢ـ٤). حكمت در آزادی‌خواهى و حاكمیت قانون و روشن كردن افكار مردم، از نشریات تأثیرگذار و از جمله نشریات برون‌مرزى بود كه مطبوعات صدر مشروطه از آن بهره بردند (محیط طباطبائى، ص ٩٧). همچنین بیشتر نویسندگان تاریخ مشروطه از نویسنده آن به نیكى یاد كرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به كسروى، ص ٤١؛ محیط طباطبائى، ص٩٠).

در جریان مشروطه‌خواهى، حكمت خواهان تفكیك قوا و استقلال وزارت‌خانه‌ها بود و خواستهاى مشروطه‌خواهان را، كه محدود به تشكیل عدالت‌خانه و محاكم عدلیه بود، براى تشكیل حكومت مشروطه و رفاه مردم كافى نمی‌دانست (حكمت، سال ١٤، ش ٨٦٨، ص ٣ـ٤).

پس از تأسیس مدارس و جراید ملى، مدیر حكمت از تحقق دو آرزوى دیرینه‌اش، اظهار شعف نمود و به سبب دو نعمت دیگر، یعنى تأسیس حكومت مشروطه و تشكیل مجلس شوراى ملى، از خداوند سپاسگزارى كرد (همان، سال ١٤، ش ٨٦٩، ص ١٢، ش ٨٧٢، ص١٠ـ١١).

حكمت از جمله نشریات پرشمارگانِ برون‌مرزى بود (پروین، ج ٢، ص ٧٦٤). به گفته ناشر آن، هزینه انتشارش به سبب ناآشنایى كارگران عرب چاپخانه با واژه‌هاى فارسى و تصحیح مكرر نسخه‌هاى نشریه، به اندازه هزینه چهار نشریه بود (رجوع کنید به حكمت، سال ٧، ش ٢٤٦).

آخرین شماره حكمت شماره نهم از سال نوزدهم است كه در ١٥ ربیع‌الاول ١٣٢٩ منتشر شده و از اینكه تا ١٣٣٣ (زمان مرگ مدیر حكمت) شماره‌هاى دیگرى از آن انتشار یافته است یا خیر، اطلاعى در دست نیست.

منابع :
(١) ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، ج ١، ١٣٧٧ش، ج ٢، ١٣٧٩ش؛
(٢) چهره‌نما، سال ١١، ش ٢٠، غرّه صفر ١٣٣٣؛
(٣) حكمت، سال ١، ش ١، ٢٨ صفر ١٣١٠، سال ٧، ش ٢٤٦، غرّه صفر ١٣١٦، سال ٨، ش ٢٨٥، غرّه‌ذیقعده ١٣١٧، سال ١٠، ش ٨٣٣، غرّه رجب ١٣٢٠، سال ١٤، ش ٨٦٨، ١ ربیع‌الآخر ١٣٢٤، ش ٨٦٩، ١٥ ربیع‌الآخر ١٣٢٤، ش ٨٧٠، ١ جمادی‌الاولى ١٣٢٤، ش ٨٧٢، ١٥ رجب ١٣٢٤، سال ١٦، ش ٨٩٤، ١٥ شعبان ١٣٢٥؛
(٤) محمد قزوینى، «وفیات معاصرین»، یادگار، سال ٥، ش ١و ٢ (شهریور ـ مهر ١٣٢٧)؛
(٥) احمد كسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران ١٣٨١ش؛
(٦) گزیده اسناد روابط خارجى ایران و مصر، به كوشش رقیه‌السادات عظیمى، ج ١، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، ١٣٧٥ش؛
(٧) محمد محیط طباطبائى، تاریخ تحلیلى مطبوعات ایران، تهران ١٣٧٥ش.

/ محمد گلبن /

تصاویر این مدخل:
روزنامه حکمت (سال اول ، ش اول ،صفر ١٣١٠ ) منبع: ناصرالدین پروین ،تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان ، تهران ١٣٧٧ش ، ج١ ، ص ٣٣٢