حقیقت ، انجمن، شاخه‌اى از انجمن ایالتى آذربایجان. پس از تأسیس انجمن ایالتى در ١٨ شعبان ١٣٢٤، ابتدا نمایندگان هر یك از محلات تبریز در جلسات انجمن شركت می‌كردند كه پس از مدتى حضور آنان سبب اخلال در جلسات شد. درنتیجه، براى هر محله، اتاقى با نام همان محله، در انجمن اختصاص یافت و نمایندگان محلات نتایج مذاكرات خود را كتبى به انجمن گزارش می‌كردند (طاهرزاده بهزاد، ص ١٤٨). پس از مدتى، در پى تصمیم نمایندگان محلات به تشكیل انجمن در محلات خود، چند تن از آنان (چون میرزاعلی‌اكبر مجاهد، میرآقاحسینى، حسین‌آقا فشنگچى، میرزامحمود اسكوئى، مشهدى میرزاعلى و اسماعیل امیرخیزى) احتمالا در ١٣٢٥ انجمن حقیقت را در محله امیرخیز تبریز تأسیس كردند. ستارخان* به عضویت افتخارى انجمن درآمد (رجوع کنید به امیرخیزى، ص ٢٩؛ براى اسامى انجمنهاى محلات دیگر رجوع کنید به طاهرزاده بهزاد، همانجا؛ كسروى، ١٣٨١ش، ص ٥٧٠).

انجمن حقیقت، مانند دیگر انجمنهاى محلات، با برگزارى جلسات منظم به شكایات و امور مردم رسیدگى می‌كرد و پیشنهادهاى اصلاحى خود را به انجمن ایالتى می‌فرستاد و بدین‌ترتیب به تسریع امور در انجمن ایالتى كمك می‌كرد (رجوع کنید به طاهرزاده بهزاد، ص ١٤٨ـ١٤٩). انجمن حقیقت در تصمیمات انجمن ایالتى در امور ایالت و كشور نیز نقش داشت، به‌طورى كه در ربیع‌الآخر ١٣٢٦ به انجمن ایالتى پیشنهاد كرد كه براى پایان دادن به اغتشاشات منطقه قره‌داغ، به ایلات آن منطقه اجازه داده شود در انجمن نماینده داشته باشند (رجوع کنید به انجمن، سال ٢، ش ٢٦، ٢٦ ربیع‌الثانى ١٣٢٦، ص ٣). گاه نیز انجمن حقیقت تصمیمهاى انجمن ایالتى را امضا و تأیید می‌كرد. در جمادی‌الاولى ١٣٢٦، كه محمدعلی‌شاه با استقرار در باغشاه درصدد براندازى بنیان مشروطه بود، انجمن حقیقت و انجمن ایالتى و تعدادى دیگر از انجمنهاى محلات تبریز در تلگرامى به سایر شهرها اعلام كردند كه اهالى آذربایجان دیگر حاضر نیستند زیر بار «سلطنت محمدعلى میرزاى عهدشكن و مخالف كلام‌اللّه مجید» بروند و از مردم ایران خواستند در خلع شاه خائن به ملت و وطن با اهالى آذربایجان همراهى كنند (رجوع کنید به صادق، مجموعه ٢، ص ٢٣٤؛ كسروى، ١٣٨١ش، ص ٥١٧ـ٥٢١).

چند روز پس از تلگرام، محمدعلی‌شاه مجلس را به توپ بست و در اواخر جمادی‌الاولى رحیم‌خان چلبیانلو* به عنوان نماینده شاه به تبریز رفت و انجمن ایالتى را غارت كرد. در این میان، ستارخان براى دفاع از انجمن و حكومت مشروطه، با پشتیبانى مردم دسته‌هاى مجاهد را تشكیل داد و با استقرار در ساختمان انجمن حقیقت، در مقابل نیروهاى رحیم‌خان مقاومت كرد (رجوع کنید به كسروى، ١٣٨١ش، ص ٥٥٤ـ٥٥٧، ٦٨٢ـ٧٢٠).

انجمن حقیقت در مبارزات مردم تبریز با قواى محمدعلی‌شاه، مركز عملیات ستارخان بود و با نمایندگانى كه براى برقرارى صلح آمده بودند، ملاقات و مذاكره می‌كرد (رجوع کنید به ویجویه، ص ٢٤، ٣٢؛ امیرخیزى، ص ٢٩؛ جورابچى، ص ٦).

در جمادی‌الآخره ١٣٢٦، پاختیانوف (كنسول روس) براى برقرارى صلح، به انجمن حقیقت رفت و به ستارخان وعده داد كه برایش از دولت، مقام و امنیت كسب كند و از وى خواست از جنگ و مقاومت دست بردارد، ولى ستارخان مخالفت كرد (امیرخیزى، ص ١٠٨ـ١٠٩؛ جورابچى، ص ١٥).

ستارخان جنگ را از انجمن حقیقت با قواى محمدعلی‌شاه ادامه داد، ولى ظاهراً انجمن با ورود روسها به تبریز در ٨ ربیع‌الآخر ١٣٢٧، تعطیل شده است، چون چند روز پس از آن، ستارخان و باقرخان* در شهبندرخانه (كنسولگرى عثمانى) بست نشستند (رجوع کنید به كسروى، ١٣٧٨ش، ص ٤٧؛ كتاب آبى، ج ٣، ص ٥٥٦). مهدیقلى هدایت، حاكم تبریز، در ١٢ شعبان ١٣٢٧ اعلام كرد كه جز «اداره حكومت و انجمن ولایتى» هیچ‌كس حق مداخله در امور را ندارد (ص ١٩٥ـ١٩٦).

منابع :
(١) اسماعیل امیرخیزى، قیام آذربایجان و ستارخان، تهران ١٣٣٩ش؛
(٢) محمدتقى جورابچى، حرفى از هزاران كاندر عبارت آمد : وقایع تبریز و رشت ١٣٣٠ـ١٣٢٦ هجرى قمرى ، چاپ منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران ١٣٦٣ش؛
(٣) صادق صادق، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦١ـ ١٣٧٤ش؛
(٤) كریم طاهرزاده بهزاد، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران ١٣٣٤ش؛
(٥) كتاب آبى: گزارشهاى محرمانه وزارت امورخارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران، به كوشش و ویراستارى احمد بشیرى، تهران: نشرنو، ١٣٦٢ـ١٣٦٩ش؛
(٦) احمد كسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران ١٣٨١ش؛
(٧) همو، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران ١٣٧٨ش؛
(٨) محمدباقر ویجویه، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلواى تبریز، چاپ على كاتبى، تهران ١٣٥٥ش؛
(٩) مهدیقلى هدایت، خاطرات و خطرات، تهران ١٣٧٥ش.

/ غلامعلى پاشازاده /