حقّانى ، مدرسه، از مدارس حوزه علمیه قم، كه با هدف تغییراتى در نظام آموزشى در سالهاى پایانى دهه ١٣٣٠ش تأسیس شد. چند تن از فضلا و مدرّسان حوزه علمیه قم، از جمله سیدمحمد حسینى بهشتى* (شهادت ١٣٦٠ش)، سیدمحمدرضا سعیدى* (شهادت ١٣٤٨ ش) و على مشكینى* (متوفى ١٣٨٦ش)، در دوره مرجعیت آیت‌اللّه حاج‌آقا حسین بروجردى* (متوفى ١٣٤٠ش) درصدد اصلاح نظام آموزشى حوزه برآمدند (رجوع کنید به بهشتى، ١٣٦١ش، ص ٦). پیش از این نیز برخى از مدرّسان حوزه، باتوجه به تأكید و توصیه آیت‌اللّه بروجردى مبنى بر «ضرورت گزینش طلبه و نظم‌پذیرى حوزه» و برنامه‌ریزى براى جذب و تربیت افراد مستعد، تلاشهایى كرده بودند، اما این تلاشها، به عللى، از جمله پاره‌اى مخالفتها، بی‌نتیجه مانده بود (رجوع کنید به موسوى اردبیلى، ص ٢٤؛ سلطانى طباطبائى، ص ٤٤؛ دوانى، ج ١٢، ص ٢٢٧ـ٢٢٥). در این میان حاج‌على حقانى، از خیران قم، درصدد بود مدارسى براى خدمت به حوزه علمیه قم و رشد و ترقى طلاب احداث كند. به همین منظور زمینى خرید و بخشى از آن را به ساختمان مدرسه اختصاص داد. پس از آنكه مدرسه آماده بهره‌بردارى شد، حسین حقانى، فرزند وى، از سیدمحمد بهشتى ــ كه طرح جدیدى براى دوره‌هاى آموزشى حوزه تدوین كرده بودــ خواست كه این طرح را در مدرسه آنان اجرا كند. بهشتى این پیشنهاد را پذیرفت و فعالیت مدرسه شروع شد. چندى پس از آغاز فعالیت آن، آیت‌اللّه بروجردى از مدرسه بازدید كرد و برنامه‌هاى آن را ستود (حسین حقانى، توضیحات مورخ آبان ١٣٨٧). بنیان‌گذاران مدرسه حقانى عبارت بودند از: سیدمحمد حسینی‌بهشتى، على قدوسى، عبدالرحیم ربّانی‌شیرازى، مهدى حائری‌تهرانى، سیدمرتضى جزایرى و حسین حقانى (فرزند على حقانى).

مدرسه، به‌ نام سازنده آن، به «مدرسه حقانى» معروف شد، اما نام رسمى آن طبق وقف‌نامه، «مدرسه منتظریه» (شعبان‌زاده، ص ٥٢) و به گفته بهشتى (١٣٨٠ش، ص ١٥) «منتظریة الشمس» بود. فعالیت مدرسه در ١٣٣٩ش آغاز شد و در ١٣٤١ش برنامه رسمى آن تدوین گردید (مركز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «سیدمحمدرضا طباطبایى»، ش ١٢٦٣٢، ص ١ـ٢). آیت‌اللّه میلانى از همان ابتدا از مدرسه حمایت مالى و معنوى كرد كه تا ١٣٥٧ش ادامه داشت (حسین حقانى، همان توضیحات). نخستین هیئت مدیره مدرسه عبارت بودند از: سیدمحمد حسینی‌بهشتى، على مشكینى، مهدى حائری‌تهرانى و حسین حقانى (حقانى، ص١٣٠) مدیریت مدرسه را ابتدا محمد مجتهد شبسترى و پس از دو سال محمدعلى شیخ‌زاده عهده‌دار بودند و از ١٣٤٧ تا ١٣٥٧ش على قدوسى (شهادت ١٣٦٠ش) این سمت را به‌عهده داشت (حقانى، ص ١٣١؛ قس طباطبایى، ١٣٧٥ش، ص ٢٥ـ٢٦ كه مؤلف آغاز كار قدوسى را از ١٣٤٥ش می‌داند). محمدتقى مصباح یزدى در اداره و برنامه‌ریزى مدرسه با بهشتى و قدوسى همكارى می‌كرد.

بهشتى (١٣٧٥ش، ص ٨) هدف از تأسیس مدرسه را تربیت انسانهایى معرفى كرده بود كه «محققانه و نه مقلدانه» انسان و جهان را بشناسند و طلبه «آگاه شده آگاه‌كننده» باشند (نیز رجوع کنید به شعبان‌زاده، ص ٥٦). دیگر دلایل تأسیس این مدرسه عبارت بوده است از:رفع نابسامانیهاى حوزه، ایجاد نظم و تشكیلات، اصلاح متون درسى، نظارت بر اخلاق و انضباط طلاب، تربیت طلاب آشنا به مسائل روز (احمد جنتى، ص ٥)، «اتحاد و ارتباط حوزه و دانشگاه» (مركز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «مهدى حائرى تهرانى»، ش ٥٦٠، ص ٦)، تدریس برخى از علوم اسلامى كه به آنها توجه كافى نمی‌شد (همو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش ١٢٦٣٨، ص ٢ـ٣)، تربیت مجتهدان آشنا به علوم جدید به‌ویژه علوم انسانى و مباحث سیاسى و حقوقى و نیز زبان انگلیسى (همو، پرونده «على فلاحیان»، ش ١٢٦٣٦، ص ١ـ٢).

طبق اساسنامه‌اى كه بهشتى تنظیم كرده بود، مدت تحصیل در مدرسه هجده سال در چهار دوره بود كه بدین‌ترتیب طى می‌شد: سه سال مقدمات (صرف و نحو و منطق و بیان تا لمعه)، پنج سال مرتبه سطح (تعلیم متون درسى شرح لمعه و فرائدالاصول، مكاسب، كفایه)، شش تا هشت سال درس خارج تا سطح عالى، و دوره تخصصى دو ساله‌اى كه شامل علوم گوناگون حوزوى مانند فقه، فلسفه، منطق و كلام می‌شد (حسین حقانى، همان توضیحات).

مدرسه حقانى از نظر شیوه گزینش طلبه نیز با مدارس حوزه علمیه قم تفاوت داشت. افزون بر امتحان ورودى و آزمون هوش، مصاحبه حضورى نیز صورت می‌گرفت. پذیرش طلبه به‌صورت مشروط انجام می‌شد، اگر فرد داوطلب تحصیل پس از سه ماه حائز شرایط لازم براى طلبگى نمی‌شد، حق ادامه تحصیل در مدرسه حقانى را نداشت (مركز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش ١٢٦٣٨، ص١٠؛ همو، پرونده «محمود مهدی‌پور»، ش ١٢٦٢٦، ص ٧).

بین مدرسه حقانى و دانشگاهها كمابیش ارتباط وجود داشت؛ برخى استادان دانشگاه در مدرسه حقانى درسهاى جدید علوم انسانى را تدریس می‌كردند و عده‌اى از طلاب مدرسه نیز هم‌زمان در دانشگاه تحصیل می‌كردند (همو، پرونده «محمود مهدی‌پور»، ش ١٢٦٢٦، ص ٢٥) و حتى پیش از پیروزى انقلاب اسلامى (١٣٥٧ش) مدرسه حقانى حدود صد دانشجوى دانشگاه را براى آموزش به صورت نیمه‌وقت پذیرفت (شعبان‌زاده، ص ٨٦).

اصلاح نظام آموزشى حوزه با برنامه مدون و منظم، با تأسیس مدرسه حقانى آغاز شد و شكل عملى به خود گرفت. پایه‌گذاران این مدرسه نظام آموزشى سنّتى حوزه را با نظام جدید تلفیق كردند و سبك جدیدى در نظام آموزشى حوزه بنیان نهادند. آنان ابزارها و روشهاى جدیدى در نوسازى نظام آموزشى حوزه به كار گرفتند، از جمله امتحان ورودى، مصاحبه، مراقبت از حضور به موقع استاد و طلبه، برنامه كلاسى، دفتر حضور و غیاب محصّلان و استادان، استفاده از میز و نیمكت و تخته‌سیاه، برنامه امتحانى، زنگ و دفتر نمره (رجوع کنید به همان، ص ١٠٣). از نوگراییهاى دیگر مدرسه حقانى، كه تا آن زمان در نظام آموزشى حوزه سابقه نداشت، استفاده از روزنامه، رادیو، ضبط‌صوت و رفتن به اردوهاى دسته‌جمعى بود (رجوع کنید به على جنتى، ص ٨١ ـ٨٢؛ مركز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «على فلاحیان»، ش ٢٤٨٧، ص ١٦ـ١٧).

توجه به علوم اسلامى كه غالباً در حوزه‌ها به صورت رسمى تدریس نمی‌شد (چون علم تفسیر، علم درایه، و علم رجال)، تجدیدنظر در درسها و كتابهاى حوزه و تدریس علوم نوین، این مدرسه را از دیگر مدارس حوزه علمیه قم متمایز ساخت. برخى از كتابهاى درسى حوزه، نظیر جامع‌المقدمات، كه حاوى چندین كتاب صرفى و نحوى با سبكى دشوار و قدیمى است، حذف گردید و به‌جاى آن كتابى با عنوان صرف ساده، تألیف سیدمحمدرضا طباطبایى، از نخستین شاگردان مدرسه حقانى، تدریس شد و مبادی‌العربیه شِرتونى جانشین شرح سیوطى بر الفیه ابن‌مالك (النهجة المرضیة) گردید. در زمینه فقه و اصول دو كتاب بسیار مهم و اساسى رسائل (فرائدالاصول) و مكاسب هر دو از شیخ‌مرتضى انصارى (متوفى ١٢٨١) را على مشكینى تلخیص و تحریر كرد. كتاب لُمعه شرح آن نیز پس از حذف مباحثى كه در زمان حاضر موضوعیت نداشت دوباره تحریر گردید. برخى كتابهاى درسى چون كتاب اصول الفقه شیخ‌محمدرضا مظفّر (متوفى ١٣٤٢ش) براى نخستین بار، و به جاى قوانین‌الاصول میرزاى قمى، تدریس شد و سپس تدریس آن در تمام مدارس حوزه رایج گردید (مركز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «محمد رامندى»، ش ١٢٦٣٣، ص ٥ـ٦؛ همو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش ١٢٦٣٨، ص ٧؛ همو، پرونده «محمود مهدی‌پور»، ش ١٢٦٢٦، ص ١١). از طرف دیگر، به‌جاى برخى مباحث بسیار تخصصى كه به‌ویژه در علم اصول فقه مطرح می‌شود با نظارت و مراقبت سیدمحمد بهشتى و همكارانش علوم طبیعى، دین‌شناسى و تاریخ ادیان، اقتصاد، جامعه‌شناسى، فلسفه غرب، ادبیات فارسى و زبان انگلیسى در برنامه درسى مدرسه گنجانده شد (رجوع کنید به بهشتى، ١٣٧٥ش، ص ٦ـ٧). این علوم مقدمه‌اى براى تعمق بیشتر در «كتاب و سنّت» است و از طریق نقادى ملل و نحل غیراسلامى و شناخت جریانهاى فكرى دیگر می‌توان به یك شیوه دین‌شناسى اصیل دست یافت. بهشتى براى زبان انگلیسى اهمیت خاصى قائل بود و براى این درس شهریه ویژه‌اى تعیین كرده بود. همچنین به زبان و ادبیات فارسى نیز توجه خاص می‌شد (مركز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «على معلى»، ش ١٢٦٣٩، ص ١٢ـ١٣؛ همو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش ١٢٦٣٨، ص ٩). برخى از استادان غیرحوزوى و غیرروحانى مدرسه در دهه ١٣٥٠ش عبارت بودند از: حسین نمازى و حسن توانایان فرد، استادان علم اقتصاد؛ خالقى، استاد جامعه‌شناسى و روان‌شناسى ؛ على شریعتمدارى، استاد علوم تربیتى (رجوع کنید به شعبان‌زاده، ص١٢٠ـ١٢٢).

پس از پیروزى انقلاب اسلامى مدرسه حقانى مدتى تعطیل شد. یكى از دلایل تعطیل مدرسه، وظایف شاگردان آن در سازماندهى و اداره امور نظام نوپاى جمهورى اسلامى بود. آیت‌اللّه على قدوسى، مدیر مدرسه، دادستان كل انقلاب گردید و در شهریور ١٣٦٠ در دفتر كار خود به شهادت رسید. با شروع فعالیت مدرسه، محمدرضا طباطبایى مدیریت آن را برعهده گرفت. اما برخى تفاوت دیدگاهها در شیوه مدیریت، سبب بروز اختلاف بین مدیر و متولى مدرسه شد؛ ازاین‌رو، مسئولان جدید، مدرسه را به ساختمان دیگرى منتقل كردند و نام جدید شهیدین (شهید بهشتى و شهید قدوسى) را بر آن نهادند (حقانى، ص ١٣١ـ١٣٣). اندكى بعد، مدرسه حقانى با تولیت حسین حقانى فعالیت خود را بار دیگر آغاز كرد.

منابع :
(١) علاوه بر اسناد مذكور در متن، موجود در آرشیو مركز اسناد انقلاب اسلامى؛
(٢) محمد بهشتى، «آینده‌نگرى در حوزه‌ها»، نامه شهیدین، سال ١، پیش شماره ١ (تیر ١٣٧٥)؛
(٣) همو، «زندگى شهید بهشتى از زبان خودش»، كیهان (ویژه‌نامه)، ش ١١٦١٤، ٨ تیر ١٣٦١؛
(٤) همو، «زندگینامه آیت‌اللّه شهید دكتر بهشتى»، (مصاحبه)، در بازشناسى یك اندیشه: یادنامه بیستمین سالگرد شهادت آیت‌اللّه دكتر بهشتى، تهران: بقعه، ١٣٨٠ش؛
(٥) احمد جنتى، «مصاحبه با آیت‌اللّه جنتى به مناسبت شهادت آیت‌اللّه قدوسى»، كیهان (ویژه‌نامه)، ١٣ شهریور ١٣٦٢؛
(٦) على جنتى، خاطرات على جنتى، تدوین سعید فخرزاده، تهران ١٣٨١ش؛
(٧) حسین حقانى، «پایگاههاى جهاد و اجتهاد: مدرسه حقانى» (مصاحبه)، حوزه، سال ٩، ش ٤ (مهر و آبان ١٣٧١)؛
(٨) على دوّانى، مفاخر اسلام، ج ١٢، تهران ١٣٧٩ش؛
(٩) محمدباقر سلطانى طباطبائى، «مصاحبه با آیةاللّه سید محمدباقر سلطانى طباطبائى»، حوزه، سال ٨، ش ١ و ٢ (فروردین ـ تیر ١٣٧٠)؛
(١٠) بهمن شعبان‌زاده، تاریخ شفاهى مدرسه‌ى حقانى، تهران ١٣٨٤ش؛
(١١) عبدالكریم موسوى اردبیلى، «حوزه‌هاى علمیه پس از انقلاب»، حوزه، ش ٥ (تیر ١٣٦٣).

/ بهمن شعبان‌زاده ‌لمر /