حَفْص‌بن سلیمان بن مغیره اسدى ، معروف به حفیص و غاضرى، مُقرى و مشهورترین راوى قرائت عاصم‌بن ابی‌النجود* (از معروف‌ترین قرّاء سبعه). در سال ٩٠ زاده شد (ذهبى، ١٤٠٤، ج ١، ص١٤٠؛ ابن‌جزرى، النشر فى القراءات العشر، ج ١، ص ١٥٦). از اهالى كوفه و پیشه‌اش بزازى بود (دانى، ص ٦؛ مزّى، ج ٧، ص١٠ـ١١؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج ٢، ص ٣٦٤).

شرح‌حال‌نگاران كنیه‌اش را ابوعمر ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به همانجاها). او رَبیبِ (فرزند همسر) عاصم و در میان یاران و شاگردان عاصم از همه به قرائت او داناتر بود (ابن‌جزرى، النشر فی‌القراءات العشر، همانجا). ابن‌معین تنها روایت صحیح از قرائت عاصم را روایت حفص دانسته است كه عاصم، با واسطه ابوعبدالرحمان سُلَمى (متوفى ٧٤ یا ٧٥)، از على علیه‌السلام فرا گرفته بود (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص ٣١؛ ابن‌جزرى، غایةالنهایة فی‌طبقات القراء، ج ١، ص ٢٥٤؛ همو، النشر فی‌القراءات‌العشر، همانجا). حفص را در علم قرائت بر ابوبكربن عیاش* (دیگر راوى قرائت عاصم ؛ متوفى ١٩٤) ترجیح داده‌اند (رجوع کنید به دانى، همانجا؛ ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات القراء، ج ١، ص ٢٥٤) و حتى او را داناترین فرد روزگارش به علم قرائت دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات القراء؛ همو، النشر فی‌القراءات العشر، همانجاها؛ ذهبى، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، ج ١، ص ٥٥٨). او در بغداد و مكه نیز به تعلیم قرائت (اِقْراء) مشغول گردید (ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات القراء، همانجا). ابن‌جزرى (النشر فى القراءات العشر، ج ١، ص ١٥٢ـ١٥٥) سلسله راویان قرائت حفص را ــكه از دو طریقِ عبیدبن صباح (متوفى ٢٣٥) و عمروبن صباح (متوفى ٢٢١) می‌باشدــ به‌تفصیل ذكر كرده است. جز این دو، ابن‌جزرى (غایةالنهایة فى طبقات القراء، ج ١، ص ٢٥٤ـ٢٥٥) از كسانى نام برده كه قرائت را از او روایت كرده‌اند. طوسى (ص ١٥٠، ١٨٩) او را در شمار اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام آورده است، اما این دلیل بر تشیع اوست (شوشترى، ج ٣، ص ٥٨٢).

قرائت حفص تنها در یك مورد با قرائت عاصم اختلاف دارد و آن، قرائت واژه «ضعف» در آیه ٥٤ سوره روم است كه عاصم به فتح «ض» خوانده و حفص به ضم آن؛ اما میان قرائت حفص و شعبةبن عیاش بیش از پانصد اختلاف در حركاتِ حروف گزارش شده است (ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات القراء، ج ١، ص ٢٥٤). گفتنى است كه چون قرائت حفص براساس ضوابط و اصول زبان عربى استوار است، بر قرائت ابوبكربن عیاش ترجیح داده می‌شود (رجوع کنید به یاقوت‌حموى، ج٣، ص١١٨٠).

اكنون در بیشتر سرزمینهاى اسلامى قرآن را به قرائت حفص از عاصم تلاوت می‌كنند (حبش، ص ٦٦) و غالب قرآنهاى رایج براساس این قرائت نگاشته شده است.

عبدالغنى نابلسى* در قصیده‌اى قرائت حفص‌بن سلیمان را به شعر سروده و خود او آن قصیده را شرح كرده و نام صرف العنان الى قرأة (قراءة) حفص‌بن سلیمان را بر آن نهاده است. این رساله را اغناطیوس عبده خلیفةالیسوعى تصحیح كرده و در چند شماره از مجله المشرق (١٩٦١ـ١٩٦٣) به‌چاپ رسانده است.

ارزش و اعتبار حفص در دانش حدیث، برخلاف جایگاه والاى او در علم قرائت است. شرح‌حال‌نگاران عموماً با پذیرش مقام والایش در دانش قرائت، او را متروك‌الحدیث (رجوع کنید به عُقیلى، سفر١، ص ٢٧؛ خطیب‌بغدادى، ج ٩، ص ٦٦ـ٦٧؛ مزّى، ج ٧، ص ١٣ـ١٤) و ضعیف (ابن‌عدى، ج ٣، ص ٢٦٨) شمرده‌اند. ابن‌حِبّان او را كسى معرفى كرده كه در سند احادیث دست می‌برده و ابن‌خراش او را كذاب و جاعل حدیث شناسانده است (رجوع کنید به حلبى، ص ١٥٤). نام او در بیشتر كتابهاى شرح‌حال راویان ضعیف آمده است (براى نمونه رجوع کنید به دارقطنى، ص ٧٨؛ ذهبى، ١٤٠٨، ج ١، ص ٢١٤). ابن‌حجر عسقلانى (همانجا) برخى از كسانى را كه او از آنان روایت كرده و نیز شمارى از راویان او را ذكر كرده است (نیز رجوع کنید به ذهبى، ١٤٠٤، همانجا).

حفص‌بن‌سلیمان، بنابر قول مشهور، در سال ١٨٠ وفات یافت (همانجا؛ ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات‌القراء، ج١، ص ٢٥٥). دانى (ص ٦) سال وفات او را حدود ١٩٠ ذكر كرده است.

منابع :
(١) ابن‌جزرى، غایةالنهایة فى طبقات‌القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره (بی‌تا.)؛
(٢) همو، النشر فی‌القراءات العشر، چاپ علی‌محمد ضباع، مصر [? ١٩٤٠[، چاپ افست تهران (بی‌تا.)؛
(٣) ابن‌حجر عسقلانى، كتاب تهذیب‌التهذیب، چاپ صدقى جمیل عطار، بیروت ١٤١٥/ ١٩٩٥؛
(٤) ابن‌ عدى، الكامل فى ضعفاءالرجال، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت ١٤١٨ /١٩٩٧؛
(٥) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٦) محمد حبش، القراءات المتواترة و اثرها فی‌الرسم القرآنى و الاحكام الشرعیة، بیروت ١٤١٩/١٩٩٩؛
(٧) برهان‌الدین حلبى، الكشف‌الحثیث عَمّن رُمى بوضع‌الحدیث، چاپ صبحى سامرائى، بغداد ( ١٩٨٤)؛
(٨) خطیب بغدادى؛
(٩) علی‌بن عمر دارقطنى، كتاب‌الضُعفاء و المتروكین، چاپ صبحى بدرى سامرائى، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٠) عثمان‌بن سعید دانى، كتاب ‌التیسیر فی‌القراءات السبع، چاپ اوتوپرتسل، استانبول ١٩٣٠؛
(١١) محمدبن احمد ذهبى، دیوان‌الضعفاء و المتروكین، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٢) همو، معرفةالقرّاء الكبار علی‌الطبقات و الاعصار، چاپ بشار عواد معروف، شعیب ارنؤوط، و صالح مهدى عباس، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(١٣) همو، میزان الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ على محمد بجاوى، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت (بی‌تا.) ؛
(١٤) شوشترى؛
(١٥) محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومی‌اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٦) محمدبن عمروعُقیلى، كتاب‌الضعفاءالكبیر، چاپ عبدالمعطى امین قلعجى، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(١٧) یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب‌الكمال فى اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٢/ ٢٠٠٢؛
(١٨) یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت ١٩٩٣.

/ احمد زرنگار /